Testament samengesteld gezin (tips en voorbeelden)

Er zijn steeds meer stellen met kinderen uit een eerdere relatie. Voor een samengesteld gezin is het extra belangrijk om een testament te maken bij de notaris. Want de wet regelt het vaak niet zoals je wilt. In dit blog ontdek je wat er mogelijk is.

Heb je nog geen idee hoe je het wilt regelen? Bekijk dan eerst de video hieronder en lees daarna verder.

meer video’s over het maken van een testament vind je op mijn YouTube kanaal

Hoe wordt de erfenis verdeeld bij een samengesteld gezin?

Laten we eerst vaststellen wat we precies bedoelen met het begrip “samengesteld gezin”. Volgens het CBS is dit een huishouden met een thuiswonend minderjarig stiefkind. Maar voor het erfrecht maakt het niet uit of een kind nog thuis woont of al het huis uit is. Ook maakt het niet uit of een kind minderjarig of meerderjarig is. Een kind is een kind. Ongeacht de situatie is een kind standaard mede-erfgenaam. Vanuit het erfrecht bekeken, zijn er dus veel meer samengestelde gezinnen dan er volgens het CBS zijn.

Ik ga er van uit dat jullie samen onder één dak wonen en dat tenminste één van jullie beiden een kind heeft uit een eerdere relatie. Waarschijnlijk behoren jullie tot één van de volgende twee groepen:

  1. Nog niks geregeld. Dus geen huwelijk, geregistreerd partnerschap, samenlevingscontract of testament. Misschien ligt er nog een oud testament uit je vorige relatie dat je hoognodig moet aanpassen.
  2. Gehuwd of geregistreerd als partner, maar nog geen testament gemaakt.

In het eerste geval zijn jullie nog geen erfgenaam van elkaar. De erfenis gaat naar je kinderen. Als je die niet hebt zijn je ouders, broers en zusters erfgenaam. In beide gevallen staat je partner met lege handen als jou wat overkomt. Je hoeft niet te trouwen om dit anders te regelen. Samengestelde gezinnen kunnen ook kiezen voor een samenlevingscontract en testament.

In het tweede geval gaat de erfenis in beginsel eerst naar je partner. In ruil daarvoor erven je kinderen een geldvordering die ze nog niet mogen opeisen. Als je geen kinderen hebt, is je partner enig erfgenaam. Je familie erft geen geldvordering. Wanneer jij als laatste overlijdt, zijn je stiefkinderen geen erfgenaam. De combinatie van deze regels kan heel bijzonder uitwerken. Hierna leg ik dit verder uit aan de hand van een paar voorbeelden.

Voorbeeld 1: één van beiden heeft een kind, de ander niet

Stel jullie zijn getrouwd, samen hebben jullie geen kinderen maar één van beiden heeft een kind uit een eerdere relatie. Ik ga er van uit dat jullie een gemeenschap van goederen hebben, die bijvoorbeeld € 100.000 waard is. Op het moment dat de eerste van beiden overlijdt, komt het volledige vermogen toe aan de langstlevende. Wanneer degene die een kind heeft als eerste overlijdt, erft dat kind een niet-opeisbare geldvordering van € 25.000. Indien degene zonder kind als eerste overlijdt, erft zijn of haar familie geen geldvordering. De langstlevende is in dat geval enig erfgenaam.

Overlijdt degene zonder kind als eerste en degene met kind als laatste? Dan komt de volledige € 100.000 toe aan het kind. Want bij het eerste overlijden is dat vermogen naar de langstlevende gegaan. Wanneer hij of zij als laatste overlijdt, komt alles toe aan zijn of haar kind omdat dit de enige erfgenaam is.

Overlijdt degene met kind als eerste en degene zonder kind als laatste? Dan wordt bij het laatste overlijden die € 25.000 voor het kind opeisbaar. De resterende € 75.000 komt toe aan de wettelijke erfgenamen van de langstlevende. Zonder testament zijn dat de ouders, broers en zusters. Het stiefkind is dus geen erfgenaam.

erfenis samengesteld gezin
de volgorde van overlijden bepaalt wie de erfenis krijgt

Uit bovenstaand voorbeeld kun je twee belangrijke conclusies trekken. De eerste is dat bij een samengesteld gezin de bescherming van de langstlevende is geregeld in de wet, mits je gehuwd bent. Bij een geregistreerd partnerschap geldt hetzelfde. De tweede conclusie is dat bij een samengesteld gezin de volgorde van overlijden grote gevolgen heeft voor de vraag hoe de erfenis wordt verdeeld.

Voorbeeld 2: beiden twee kinderen

Stel jullie zijn getrouwd, samen hebben jullie geen kinderen maar ieder heeft wel twee kinderen uit een eerdere relatie. Nu zou je kunnen denken dat het in deze situatie wel goed gaat. Want linksom of rechtsom, de situatie is in spiegelbeeld hetzelfde. Maar helaas, ook in dit geval is er een scheve verdeling van de erfenis.

Laten we er van uit gaan dat er sprake is van een gemeenschap van goederen die € 120.000 waard is. Stel jullie hebben geen testament en jullie overlijden tegelijk. In dat geval ben je geen erfgenaam van elkaar en gaat ieders eigen helft naar de eigen kinderen. Dus de beide kinderen van de één erven € 60.000 en de beide kinderen van de ander erven ook € 60.000.

Natuurlijk is de kans klein dat je tegelijk overlijdt. De meeste mensen gaan er van uit dat ze na elkaar zullen overlijden. Op het moment dat de eerste van beiden overlijdt, laat diegene drie erfgenamen achter. De langstlevende en de beide kinderen zijn ieder erfgenaam voor € 20.000. De volledige erfenis gaat naar de langstlevende en de beide kinderen erven hun deel in de vorm van een niet-opeisbare geldvordering. Deze “tegoedbon” mogen ze pas opeisen als de langstlevende overlijdt.

samengesteld gezin notaris
de kinderen van de langstlevende erven twee keer zoveel

Op het moment dat de langstlevende overlijdt, krijgen de beide kinderen van de eerst overledene ieder € 20.000 uitbetaald. Daarna resteert er nog € 80.000. De beide kinderen van de langstlevende erven ieder dus € 40.000. Hierbij maakt het niet uit of je een dag na elkaar overlijdt of dat er 5 of 10 jaar tussen zit. In beide gevallen is er een scheve verdeling van de erfenis.

Ook in deze situatie heeft de volgorde van overlijden grote gevolgen voor de verdeling van de erfenis.

De wettelijke verdeling

Voordat ik uitleg hoe je dit anders kunt regelen, is het goed om te weten wat de “wettelijke verdeling” inhoudt. In 2003 is het nieuwe erfrecht ingevoerd. Een onderdeel daarvan is de “wettelijke verdeling”. Dit is de langstlevende regeling die automatisch van toepassing is als je getrouwd bent of geregistreerd als partner en kinderen hebt. Op grond van de wet zijn de langstlevende en de kinderen samen erfgenaam voor gelijke delen. Alleen je eigen kinderen zijn erfgenaam.

Alle bezittingen en schulden gaan naar de langstlevende en in ruil daarvoor erven de kinderen een geldvordering. Deze vordering is in beginsel pas opeisbaar bij het overlijden van de langstlevende. In de tussentijd ontvangen de kinderen geen rente of aflossing. Notarissen noemen het daarom ook wel een “tegoedbon”.

Voor stellen die samen kinderen hebben, is dit een perfecte regeling. Alles komt eerst op naam van de langstlevende en de kinderen krijgen hun deel pas nadat de langstlevende overlijdt. Het is een eenvoudige en goedkope manier om de erfenis af te wikkelen.

Maar zoals je hierboven al hebt kunnen lezen, pakt deze regeling niet goed uit als je een samengesteld gezin hebt. De bescherming van de langstlevende is goed geregeld maar de verdeling van de erfenis over de kinderen niet. Overigens valt er nog wel iets af te dingen op de stelling dat de bescherming van de langstlevende goed is geregeld. Want een stiefkind kan een zogenoemd “wilsrecht” uitoefenen. Daarover later meer.

Een testament maken als samengesteld gezin

Gelukkig is de “wettelijke verdeling” niet verplicht. Je mag er van afwijken in een testament. Als samengesteld gezin zou je bijvoorbeeld het volgende kunnen regelen in je testament:

  1. De wettelijke verdeling geheel buiten toepassing verklaren. De kinderen krijgen direct hun erfdeel. Dit is niet gebruikelijk, maar het is mogelijk.
  2. De wettelijke verdeling in stand laten maar de erfdelen wijzigen. De kinderen krijgen bijvoorbeeld een groter erfdeel en dus een hogere vordering. Dit is een populaire optie, waarover hierna meer uitleg volgt.
  3. Een totaal andere regeling, zoals een vruchtgebruik of een recht van gebruik en bewoning. Ook daarover later meer.
  4. Alle kinderen over en weer opnemen in je testament, zodat de volgorde van overlijden niet uitmaakt. Voor deze optie wil je misschien kiezen als de kinderen nog jong zijn en samen opgroeien in één gezin.

Het erfrecht is gelukkig heel flexibel. Je kunt het in veel gevallen precies zo regelen als je wilt. Maar dat je zoveel mogelijkheden hebt, maakt het soms ook lastig kiezen. Eén van de keuzes die je moet maken is tussen bescherming van de langstlevende en zekerheid voor de kinderen. Dit zijn een soort communicerende vaten. Aan de ene kant wil je de langstlevende goed verzorgd achterlaten en maximale vrijheid geven om zijn of haar leven verder in te richten. Aan de andere kant wil je de kinderen maximale zekerheid geven over hun erfdeel. Het één gaat niet samen met het ander. Helaas is het niet mogelijk om beide wensen 100% te vervullen. Uiteindelijk moet je een balans zien te vinden tussen beide belangen.

Voorbeeld testament samengesteld gezin

Tot nu toe heb ik het vooral gehad over de situatie dat je gehuwd bent. Als je ongehuwd samenwoont, is er niks in de wet geregeld en moet je sowieso een testament maken. Het voorbeeld testament hieronder gaat er van uit dat je gehuwd bent. Geregistreerd partners en samenwoners kunnen het bij de notaris precies zo regelen. Deze informatie is dus ook relevant als je niet getrouwd bent.

Laten we even terug gaan naar het tweede voorbeeld hierboven. Het klassieke geval dat je gehuwd bent en beiden kinderen hebt uit een eerdere relatie. Vooral als je samen een koophuis hebt, ligt het voor de hand de “wettelijke verdeling” als basis aan te houden. Op het moment dat één van beiden overlijdt, komt het huis dus op naam van de langstlevende. De kinderen erven in ruil daarvoor een “tegoedbon”. Zoals je bij het tweede voorbeeld hebt gelezen, ontstaat er in dat geval een scheve verdeling van de erfenis. Dit kun je voorkomen door de erfdelen aan te passen.

kosten testament samengesteld gezin
samengestelde gezinnen kiezen vaak voor een alternatieve erfstelling

Notarissen sturen er vaak op aan dat de langstlevende voor 1% erfgenaam wordt en de kinderen voor 99%. Dit heeft bij een vermogen van € 120.000 tot gevolg dat de twee kinderen van degene die als eerste overlijdt samen een vordering erven van € 59.400. De beide kinderen van de langstlevende erven bij zijn of haar overlijden samen de resterende € 60.600. Deze verdeling is een stuk beter dan € 40.000 naar de kinderen van de één en € 80.000 naar de kinderen van de ander.

Het volledige vermogen gaat dus nog steeds eerst naar de langstlevende maar de kinderen erven een grotere vordering. Daardoor gaat je eigen vermogen uiteindelijk naar je eigen kinderen. In het voorbeeld testament hieronder is een dergelijke erfstelling opgenomen. Maar er zijn nog meer clausules die belangrijk zijn bij een samengesteld gezin. Lees daarom vooral verder onder het voorbeeld.

voorbeeld testament samengesteld gezin
klik op de afbeelding om de pdf te downloaden

De wilsrechten

Hierboven stipte ik al even het begrip “wilsrecht” aan. Ook in het voorbeeld testament zie je daar iets over staan. Een wilsrecht houdt in dat een kind zijn vordering mag ruilen voor bezittingen onder voorbehoud van een vruchtgebruik voor de langstlevende. Als er een koophuis in de erfenis zit, betekent dit dat een kind er voor mag kiezen om mede-eigenaar te worden van het huis. Het kind kan de langstlevende er niet uit zetten, want hij of zij heeft recht op het vruchtgebruik.

Voor het kind heeft dit als voordeel dat eigendom meer zekerheid geeft dan een vordering. Met een vordering is het kind alleen maar schuldeiser en van een kale kip kun je niet plukken. Als de langstlevende alles verteert, krijgt je kind uiteindelijk niks uitbetaald. Voor de langstlevende is het uitoefenen van een wilsrecht nadelig. Want hij of zij is daarna niet meer de enige eigenaar van de woning. Dit betekent bijvoorbeeld dat het lastiger is om de hypotheek over te sluiten. En je kunt ook niet meer zelfstandig beslissen over een verkoop of een verhuizing.

Hier moet je dus een keuze maken tussen bescherming van de langstlevende en zekerheid voor de kinderen. De meeste notarissen sturen er op aan dat je de bescherming van de langstlevende voorrang geeft. Dit houdt in dat je het wilsrecht uitzet. De kinderen mogen dus niet kiezen voor eigendom van de woning. Ze erven een vordering en moeten daarin berusten. Als jullie samen een koopwoning op naam hebben, dan lijkt me dat meestal het juiste uitgangspunt.

In een andere situatie kun je andere keuzes maken. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat je getrouwd bent onder huwelijkse voorwaarden en één van beiden een koophuis op naam heeft zonder hypotheek. In dat geval kun je een heel ander testament maken. Daarover later meer.

Inflatie en rente

In de voorbeelden hierboven ga ik er gemakshalve van uit dat het vermogen niet verandert tussen het eerste en tweede overlijden. In de praktijk verandert het vermogen altijd. Stel, één van beiden overlijdt als eerste en op dat moment is er € 120.000 aan vermogen. Er ligt een testament met een erfstelling van 99% voor de kinderen. De kinderen erven dus een vordering van € 59.400. Vervolgens duurt het nog 20 jaar voordat de langstlevende overlijdt.

Stel dat de langstlevende een deel van het vermogen heeft verteerd. Bij zijn of haar overlijden is er nog maar € 80.000. De beide stiefkinderen hebben nog steeds € 59.400 tegoed. De beide kinderen van de langstlevende moeten dit bedrag uitbetalen en erven samen de resterende € 20.600. In dit geval is er nog steeds sprake van een ongelijke verdeling. Bij een krimpend vermogen is hier helaas niks aan te doen. De vordering krimpt niet mee. Dat is niet mogelijk als je testament uit gaat van de “wettelijke verdeling”.

Meestal groeit het vermogen tussen het eerste en tweede overlijden. Bijvoorbeeld doordat het huis meer waard wordt. De vordering van de kinderen kan niet krimpen maar wel groeien. Dit kan door een rente bij te tellen. Standaard groeit de vordering alleen als de wettelijke rente hoger is dan 6%. Het meerdere tel je er bij op. Als de wettelijke rente 8% is, wordt de vordering dus met 2% per jaar verhoogd.

Je kunt ook een andere rente opnemen in je testament. Je kunt bijvoorbeeld bepalen dat de vordering elk jaar groeit met 6% rente op rente. Dit is de maximale bijtelling die de Successiewet toestaat. Ik vind het altijd erg lastig om hierover advies te geven. Wat als de huizenprijzen bijvoorbeeld een paar jaar niet stijgen, terwijl je kinderen voor 99% erfgenaam zijn. In dat geval groeit de vordering van de kinderen harder dan het vermogen. Dit leidt alsnog tot een scheve verdeling van de erfenis, iets wat je juist probeerde te voorkomen. In het voorbeeld testament ga ik er daarom van uit dat je kiest voor de standaard regeling uit de vorige alinea.

De renteclausule is een belangrijk onderwerp om te bespreken met de notaris!

De kosten van een testament voor een samengesteld gezin

Wat de inhoud betreft, hoeft een testament voor een samengesteld gezin niet langer te zijn dan een standaard testament. Wel kan de notaris bij een samengesteld gezin veel meer tijd kwijt zijn aan overleg en advies. Dit kan de prijs flink opdrijven. Notarissen mogen namelijk zelf hun tarieven bepalen. In jullie situatie is het dus extra belangrijk om vooraf duidelijkheid te hebben over de kosten.

De tarieven voor twee testamenten lopen uiteen van € 505 tot € 1.310 (bron). Vraag daarom altijd een paar offertes op voordat je een notaris kiest. Je vindt de tarieven bij jou in de buurt op deze pagina. Vul een plaatsnaam in en je ziet direct hoeveel geld je kunt besparen.

Extra bespaartip! Misschien willen jullie ook een levenstestament laten opstellen. Dit is een algemene volmacht die je uit voorzorg verleent voor het geval dat je later wilsonbekwaam wordt. Veel notarissen hanteren een “combi tarief” als je tegelijk met je testament ook een levenstestament maakt. Vraag daarom een paar offertes aan voor een testament en informeer in de beschrijving naar het “combi tarief” als je tegelijk ook een levenstestament zou laten maken. Daarmee kun je vaak nog een paar honderd euro extra besparen op de totale kosten.

Een ander soort testament?

Vooral als je elkaar op wat latere leeftijd hebt leren kennen, kan er een groot verschil in vermogen zijn. Het is goed om te weten dat de hierboven beschreven regelingen ook mogelijk zijn als je geen gemeenschap van goederen hebt. In dat geval ziet die 99% niet op jouw helft van het gezamenlijke vermogen maar gewoon op jouw eigen vermogen.

Als jij een koophuis hebt zonder hypotheek, kun je bepalen dat dit huis naar je partner gaat met in ruil daarvoor een schuld van 99% aan de kinderen. Maar dan loop je wel het risico dat bij een dip in de woningmarkt de langstlevende opeens een negatief vermogen heeft. Want het huis wordt minder waard maar de schuld aan de kinderen blijft even hoog.

Misschien kun je in dat geval beter niet kiezen voor de wettelijke verdeling. Zeker als je al wat ouder bent, wil je partner na jouw overlijden misschien niet tientallen jaren in jouw huis blijven wonen. Je kunt in dat geval overwegen om je eigen kinderen tot erfgenaam te benoemen en voor je partner enkele legaten in je testament te zetten. Daarbij kun je denken aan de volgende opties:

  • Een recht van gebruik en bewoning. Dit houdt in dat je kinderen het huis op naam krijgen maar dat je partner er mag blijven wonen.
  • Een stap verder is een volledig vruchtgebruik van de erfenis. Ook in dit geval krijgen de kinderen het huis op naam. Als vruchtgebruiker mag je partner bijvoorbeeld je banktegoed verteren of je huis verhuren.

Wil je meer weten over deze twee testamentvormen? Lees in dat geval mijn blog over het recht van gebruik en bewoning en mijn blog over het recht van vruchtgebruik.

Minderjarige kinderen

Nog een laatste punt dat belangrijk kan zijn. Hebben jullie minderjarige kinderen uit een eerdere relatie? In dat geval wil je mogelijk nog wat meer regelen in je testament. Je kunt een paar clausules in je testament zetten waarmee je de zeggenschap van je ex-partner zo klein mogelijk maakt.

Denk bijvoorbeeld aan het benoemen van een executeur voor het geval dat jullie (jij en je huidige partner) overlijden vóórdat je kind volwassen is. Als je dat niet doet, moet je ex-partner de erfenis afwikkelen! Meer leesvoer over dit onderwerp vind je in de lijst hieronder.

Meer lezen?

Veelgestelde vragen:

Hoe wordt de erfenis verdeeld bij een samengesteld gezin?

Als je getrouwd bent, gaat de erfenis in beginsel eerst naar de langstlevende en daarna naar de kinderen. Bij het eerste overlijden zijn de langstlevende en de kinderen van de overledene samen erfgenaam. Na het laatste overlijden zijn alleen de kinderen van de langstlevende erfgenaam. Bij het eerste en laatste overlijden zijn verschillende personen voor verschillende delen erfgenaam. Dit zorgt voor een scheve verdeling van de erfenis. Bij de notaris kun je een testament maken en dit anders regelen. Zo kun je bijvoorbeeld alle kinderen over en weer tot erfgenaam benoemen. Of je kunt de langstlevende een kleiner erfdeel geven zodat een groter deel van je eigen vermogen naar je eigen kinderen gaat.

Wat regelt het wettelijk erfrecht voor stiefkinderen?

Een stiefkind is op grond van de wet alleen erfgenaam van zijn eigen ouder en niet van zijn stiefouder. De stiefouder mag zijn stiefkind wel tot erfgenaam benoemen. Dat is zowel voor het erfrecht als de erfbelasting geen enkel probleem. Overlijdt de eigen ouder van het stiefkind als eerste? Dan kan het stiefkind bij zijn stiefouder een wilsrecht inroepen. Dit heeft tot gevolg dat een deel van de erfenis op naam van het stiefkind komt.