Plaatsvervulling voor aanwas? Dit is wat het betekent.

Als iemand geen testament heeft, dan bepaalt de wet welke personen erfgenamen zijn. De kans bestaat dat één van deze personen eerder dan de erflater overlijdt. In dat geval gaat het betreffende erfdeel naar iemand anders op grond van “plaatsvervulling” of “aanwas”. Heeft iemand wel een testament? Dan mag daarin worden afgeweken van het wettelijke erfrecht. Je kunt bijvoorbeeld andere personen tot erfgenaam benoemen. Overlijdt één van deze personen eerder dan jij? Dan staat normaal gezien in je testament dat plaatsvervulling voor aanwas gaat. Maar dat is niet verplicht. Je kunt het ook anders regelen. Ik dit blog leg ik uit wat de betekenis is van de begrippen aanwas en plaatsvervulling in het erfrecht.

Ben jij op dit moment bezig met je testament? Dan kun je ook de video hieronder bekijken waarin ik vertel welke opties je hebt:

Het wettelijke erfrecht

Zonder testament bepaalt de wet welke bloedverwanten als erfgenamen tot de nalatenschap worden geroepen. Er zijn vier verschillende groepen:

1. de niet van tafel en bed gescheiden echtgenoot van de erflater tezamen met diens kinderen;
2. de ouders van de erflater tezamen met diens broers en zusters;
3. de grootouders van de erflater;
4. de overgrootouders van de erflater.

Je kijkt pas in de volgende groep als je in de vorige groep geen enkele erfgenaam vindt. In het lijstje hierboven zie je geen kleinkinderen, neven, nichten, ooms en tantes staan. Toch kunnen deze personen erfgenaam zijn. Dit kan door middel van plaatsvervulling. Hierover zegt de wet het volgende:

• De afstammelingen van een kind, broer, zuster, grootouder of overgrootouder worden bij plaatsvervulling geroepen.
• Plaatsvervulling geschiedt met betrekking tot personen die op het ogenblik van het openvallen van de nalatenschap niet meer bestaan, die onwaardig zijn, onterfd zijn of verwerpen of wier erfrecht is vervallen.
• Zij die bij plaatsvervulling erven, worden staaksgewijze geroepen tot het erfdeel van degene wiens plaats zij vervullen.
• Degenen die de erflater verder dan de zesde graad bestaan, erven niet.

Iedere stap omhoog of omlaag in de stamboom telt als een graad. Een achterkleinkind van een overgrootouder is dus een zesde graad bloedverwant. Heeft de overledene geen testament en laat hij geen enkele bloedverwant na in de eerste tot en met de zesde graad? Dan komt de erfenis toe aan de Staat.

Een kleinkind van de erflater dat plaatsvervuller is behoort tot de eerste groep erfgenamen. Een oom of tante kan plaatsvervuller zijn van een vooroverleden grootouder van de erflater. Deze plaatsvervuller is erfgenaam in de tweede groep. Een oom of tante van de erflater is geen erfgenaam als de erflater een kleinkind achterlaat als erfgenaam. Je kijkt namelijk pas in de volgende groep als je in de eerdere groep geen enkele erfgenaam vindt.

Heeft een erfgenaam geen plaatsvervullers en overlijdt hij eerder dan de erflater of verwerpt hij de nalatenschap? Dan vindt aanwas toepassing ten gunste van de andere erfgenamen. Dit betekent dat het betreffende erfdeel naar evenredigheid wordt verdeeld over de andere erfdelen.

De betekenis van plaatsvervulling in het erfrecht

Plaatsvervulling betekent dat de afstammelingen van een erfgenaam in zijn plaats komen bij overlijden, verwerping, onterving of onwaardigheid. Is er geen enkele plaatsvervuller? Dan vindt aanwas toepassing ten gunste van de andere erfgenamen. Dit is wat bedoeld wordt met “plaatsvervulling voor aanwas”. Je kijkt dus eerst of er plaatsvervullers zijn. Is dat niet het geval? Dan heb je aanwas.

Neem bijvoorbeeld de situatie dat iemand overlijdt zonder testament. Er waren vier kinderen maar één van hen is eerder overleden. De twee kinderen van het overleden kind komen samen in zijn plaats. De beide kleinkinderen hebben ieder een erfdeel van 1/8^e. De drie kinderen hebben ieder een erfdeel van 1/4^e.

Met overlijden in de vorige alinea wordt de situatie bedoeld dat de erfgenaam eerder dan de erflater overlijdt of tegelijk met de erflater overlijdt. Als een erfgenaam overlijdt na de erflater is er geen plaatsvervulling of aanwas van toepassing. Het betreffende erfdeel komt in dat geval toe aan de erfgenamen van de overleden erfgenaam. Dit kan iemand anders zijn dan degene die plaatsvervuller was geweest. Bijvoorbeeld de langstlevende partner van de overleden erfgenaam in plaats van zijn kind.

De wettelijke regeling voor plaatsvervulling en aanwas is niet verplicht. De erflater mag hier van afwijken in een testament. Verderop lees je meer over de mogelijke opties.

De betekenis van aanwas in het erfrecht

Aanwas betekent dat bij ontbreken van plaatsvervullers het erfdeel van een erfgenaam die overlijdt, verwerpt of onwaardig is toekomt aan de andere erfgenamen van de erflater.

Stel dat iemand zonder testament overlijdt terwijl één van de vier kinderen eerder is overleden. In beginsel gaat plaatsvervulling voor aanwas. Het uitgangspunt is dus dat de kleinkinderen het erfdeel krijgen van hun overleden ouder. Stel dat de beide kleinkinderen de nalatenschap verwerpen. In dat geval vindt aanwas toepassing. Dit betekent dat het erfdeel naar de drie andere kinderen gaat. De drie kinderen erven in dat geval ieder 1/3^e.

Wat betekent plaatsvervulling voor aanwas?

In een testament wordt meestal aangesloten bij de wettelijke regeling. Neem bijvoorbeeld de volgende erfstelling:

Ik benoem mijn kinderen tot mijn erfgenamen, tezamen en voor gelijke delen. Indien een kind tegelijk met mij of vóór mij overlijdt, onwaardig is of verwerpt, vindt plaatsvervulling toepassing voor de delen en op de wijze als bepaald in de erfopvolging bij versterf. Deze plaatsvervulling gaat voor aanwas.

Met de woorden “tezamen en voor gelijke delen” wordt aanwas bedoeld. Zou de erfstelling alleen bestaan uit de eerste regel en de rest van bovenstaande tekst ontbreken? Dan is er alleen sprake van aanwas en is plaatsvervulling dus uitgesloten. Plaatsvervulling en aanwas zijn met elkaar strijdige begrippen omdat ze verschillend uitpakken. Vandaar dat een voorrangsregeling nodig is als beide begrippen in het testament staan.

De opties voor plaatsvervulling en aanwas in je testament

Ben jij bezig met je testament en wil je bijvoorbeeld een groep vrienden of je neven en nichten tot erfgenaam benoemen? Dan kun je de volgende opties overwegen:

• Allereerst is het niet verplicht om iedere erfgenaam een gelijk erfdeel te geven. Je kunt bijvoorbeeld persoon A voor 30% tot erfgenaam benoemen en persoon B voor 70%. In dat geval ontbreekt dus de tekst “tezamen en voor gelijke delen” bij de erfstelling.
• Stel dat je een bepaalde generatie tot erfgenaam benoemt. Bijvoorbeeld alle neven en nichten (de kinderen van je broers en zusters). Dan kun je bijvoorbeeld bepalen dat de erfenis altijd in deze generatie blijft en er dus geen plaatsvervulling is als een neef of nicht overlijdt of verwerpt.
• Uiteraard kun je kiezen voor de standaard regeling, waarbij er dus sprake is van plaatsvervulling voor aanwas.
• Maar het is ook mogelijk om in plaats van plaatsvervulling of aanwas te kiezen voor een reserve erfstelling. Je kunt bijvoorbeeld je vrienden A en B tot erfgenamen benoemen en als reserve erfgenamen je vrienden C en D aanwijzen. Stel dat A overlijdt, dan gaat dit erfdeel niet naar de kinderen van A (plaatsvervulling) of naar B (aanwas) maar naar C en D (reserve erfgenamen).

Plaatsvervulling bij verwerping

Een interessante kwestie is de plaatsvervulling bij verwerping. Het gebeurt regelmatig dat een kind de erfenis van zijn overleden vader of moeder wil verwerpen. Bijvoorbeeld omdat het contact verbroken was of omdat iemand alleen maar schulden nalaat. Heeft het verwerpende kind zelf kinderen? Dan zijn dit automatisch de plaatsvervullers. Als deze kinderen meerderjarig zijn, dan mogen ze zelfstandig beslissen of zij de erfenis verwerpen of aanvaarden.

Een minderjarige erfgenaam kan een erfenis niet zelfstandig verwerpen of aanvaarden. De ouders van een minderjarige erfgenaam mogen alleen verwerpen als ze van tevoren toestemming krijgen van de kantonrechter. Als er wat te erven valt, zal de kantonrechter normaal gezien geen toestemming geven voor verwerping. Dit heeft tot gevolg dat het kleinkind van de erflater beneficiair erfgenaam wordt. Het verwerpende kind mag in dat geval als vertegenwoordiger van het beneficiair aanvaardende kleinkind nog steeds de erfenis gaan afwikkelen.

Als je toch geen toestemming krijgt voor verwerping dan kun je beter de erfenis zelf beneficiair aanvaarden. Als er sprake is van een minderjarige erfgenaam gelden er namelijk extra regels waaraan je moet voldoen. Het leidt dus alleen maar tot extra werk als je (minderjarige) kind erfgenaam is in plaats van jou.

Wil je een erfenis verwerpen en heeft de erflater een testament? Kijk dan altijd wat daar in staat. Allereerst moet je controleren of je wel erfgenaam bent. Als dat niet het geval is hoef je niet te verwerpen. Als je wel erfgenaam bent, is het van belang wie jouw erfdeel krijgt als je verwerpt. De tekst van de erfstelling bepaalt of er sprake gaat zijn van aanwas of plaatsvervulling. Is de tekst niet duidelijk? Neem dan contact op met een notaris voor advies.

Meer lezen?

• Dit zijn de 7 dingen die je moet weten voordat je een erfenis verwerpt.
• In dit standaard testament gaat plaatsvervulling voor aanwas.
• Bij overlijden van een kind kun je een kleinkind niet helemaal onterven.
• Erfenis verwerpen namens je minderjarige kind? Hier moet je op letten.
• Dit gebeurt er met de erfenis als een erfgenaam na de erflater overlijdt.
• Dit zijn de fiscale gevolgen van plaatsvervulling.