Wat te doen als er geen testament is?

Oh jee! De overledene heeft geen testament, wat nu? Op deze website heb ik al vaak genoeg uitgelegd wat je in een testament kunt regelen en hoe je een testament kunt afwikkelen. Maar wat als er geen testament is? Wie zijn dan de erfgenamen en wie wikkelt de erfenis af? En welke stappen kun je zetten als er een conflict ontstaat tussen de erfgenamen? In dit blog vind je een antwoord op deze vragen.

Hoe weet je zeker dat iemand geen testament heeft?

Het eerste wat je uiteraard moet controleren is of de overledene daadwerkelijk geen testament heeft. Het originele testament wordt altijd bewaard in de kluis van het notariskantoor. Dat je bij de overledene thuis geen testament kunt vinden hoeft dus niet te betekenen dat er geen testament is.

Gelukkig is er een digitaal testamentenregister dat je online kunt inzien. Dit kan op deze website. In het register staan alleen Nederlandse testamenten. Heeft de overledene in het buitenland gewoond? Of laat de overledene bezittingen na in het buitenland? Dan kan het nodig zijn om in een ander land ook onderzoek te doen naar het bestaan van een testament. Bezoek in dat geval deze pagina.

Wie erft als er geen testament is?

Zonder testament geldt de zogenoemde “erfopvolging bij versterf”. Je vindt deze in artikel 9 en volgende van Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek. Allereerst beantwoordt de wet de vraag wie “als erfgenamen tot de nalatenschap worden geroepen”. Er zijn vier groepen erfgenamen:

1. de niet van tafel en bed gescheiden echtgenoot van de erflater tezamen met diens kinderen;
2. de ouders van de erflater tezamen met diens broers en zusters;
3. de grootouders van de erflater;
4. de overgrootouders van de erflater.

Je kijkt pas in de volgende groep als je in de vorige groep geen enkele erfgenaam vindt. In het lijstje hierboven zie je geen kleinkinderen, neven, nichten, ooms en tantes staan. Toch kunnen deze personen erfgenaam zijn. Dit kan door middel van plaatsvervulling. Hierover zegt de wet het volgende:

• De afstammelingen van een kind, broer, zuster, grootouder of overgrootouder worden bij plaatsvervulling geroepen.
• Plaatsvervulling geschiedt met betrekking tot personen die op het ogenblik van het openvallen van de nalatenschap niet meer bestaan, die onwaardig zijn, onterfd zijn of verwerpen of wier erfrecht is vervallen.
• Zij die bij plaatsvervulling erven, worden staaksgewijze geroepen tot het erfdeel van degene wiens plaats zij vervullen.
• Degenen die de erflater verder dan de zesde graad bestaan, erven niet.

Iedere stap omhoog of omlaag in de stamboom telt als een graad. Een achterkleinkind van een overgrootouder is dus een zesde graad bloedverwant. Heeft de overledene geen testament en laat hij geen enkele bloedverwant na in de eerste tot en met de zesde graad? Dan komt de erfenis toe aan de Staat.

Een kleinkind van de erflater dat plaatsvervuller is behoort tot de eerste groep erfgenamen. Een oom of tante kan plaatsvervuller zijn van een vooroverleden grootouder van de erflater. Deze plaatsvervuller is erfgenaam in de tweede groep. Een oom of tante van de erflater is geen erfgenaam als de erflater een kleinkind achterlaat als erfgenaam. Je kijkt namelijk pas in de volgende groep als je in de eerdere groep geen enkele erfgenaam vindt.

De aanvaarding of verwerping van de erfenis

Dat de wet jou als erfgenaam tot de nalatenschap roept betekent nog niet dat je erfgenaam bent. Dit is pas het geval als je de erfenis hebt aanvaard. Het is belangrijk om je te realiseren dat bepaalde feitelijke handelingen een “zuivere” aanvaarding kunnen inhouden. Dit kan tot gevolg hebben dat jouw eigen privé vermogen verhaal gaat bieden voor de schuldeisers van de overledene. Gelukkig kun je de erfenis ook “beneficiair” aanvaarden. Hierdoor is je eigen vermogen beschermd en draai je als erfgenaam niet op voor een negatief saldo in de erfenis.

Het aanvaarden of verwerpen van een erfenis kan pas na het overlijden van de erflater. Je hebt hierbij drie opties: zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden en verwerpen. Iedere erfgenaam mag een eigen keuze maken. Kies je voor verwerping en heb je kinderen? Dan komen de kinderen in jouw plaats als erfgenaam. Het verwerpen van een erfenis namens een minderjarig kind kan alleen met voorafgaande toestemming van de kantonrechter.

1. Zuiver aanvaarden: dit betekent dat je de erfenis zonder enig voorbehoud aanvaardt. Alle bezittingen en schulden gaan over op de erfgenamen. Is de erfenis negatief? Dan biedt het privé vermogen van de erfgenaam verhaal voor de schuldeisers van de overledene.
2. Beneficiair aanvaarden: dit wordt ook wel “aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving” genoemd. Ook bij deze variant gaan de bezittingen en schulden over op de erfgenamen. Het verschil is dat het privé vermogen van de erfgenaam geen verhaal biedt voor de schuldeisers. Blijkt het saldo van de erfenis negatief te zijn? Dan moeten de baten evenredig over de schuldeisers worden verdeeld. Je kunt het zien als een soort faillissement van de erfenis. Let op: als beneficiaire erfgenaam moet je nog wel de erfenis afwikkelen, ook als er voor jou niks overblijft.
3. Als je verwerpt ben je geen erfgenaam. Je bent dus ook niet verantwoordelijk voor de afwikkeling van de erfenis.

Wat als een erfgenaam geen keuze maakt?

Het gebeurt regelmatig dat een erfgenaam niet wil meewerken aan de afwikkeling. Soms beginnen de problemen direct al bij de aanvaarding van de erfenis. Stel bijvoorbeeld dat er tien erfgenamen zijn waarvan één niets van zich laat horen. Totdat diegene een handtekening zet is het niet duidelijk wie de erfgenamen zijn. Gelukkig kun je een erfgenaam dwingen om een keuze te maken. Dit kan op meerdere manieren.

• Stel dat één of meer erfgenamen beneficiair hebben aanvaard. Als zij de onwillige erfgenaam hiervan op de hoogte stellen gaat er een termijn lopen van drie maanden. Verwerpt de onwillige erfgenaam niet binnen deze termijn? Dan heeft hij de erfenis van rechtswege beneficiair aanvaard. Dit staat in artikel 4:192 lid 4 BW. Je kunt de mededeling bijvoorbeeld door een notaris laten versturen. Vervolgens kan de notaris drie maanden later het boedelregister inzien om te kijken of de erfgenaam een keuze heeft gemaakt. Daarna kan direct een verklaring van erfrecht worden afgegeven waarin staat wie de erfgenamen zijn.
• Hebben de erfgenamen (op één na) zuiver aanvaard? Dan kan aan de erfgenaam die nog geen keuze heeft gemaakt een termijn worden gesteld. Dit gaat niet via de notaris maar via de kantonrechter. Dit staat in artikel 4:192 lid 2 en 3 BW. Meer uitleg over deze procedure vind je in de Handleiding Erfrechtprocedures Kantonrechter op de website van de Rechtspraak.

Linksom of rechtsom lukt het dus altijd om een keuze te maken over de aanvaarding van de erfenis. Is het probleem dat een erfgenaam onvindbaar is? Lees dan ook dit blog over de mogelijke oplossingen.

Langstlevende regeling op grond van de wet

Laat de overledene een echtgenoot, echtgenote of geregistreerd partner achter? Dan is er op grond van de wet sprake van een langstlevende regeling. Met het begrip “geregistreerd partner” wordt een officieel partnerschap bij de gemeente bedoeld. Dit moet je niet verwarren met het fiscaal partnerschap of het hebben van een samenlevingscontract. Zonder testament is er alleen sprake van een langstlevende regeling als de overledene gehuwd was of geregistreerd als partner.

De langstlevende regeling houdt in dat de langstlevende samen met de kinderen erfgenaam is. De volledige erfenis wordt toegedeeld aan de langstlevende. In ruil daarvoor erven de kinderen een geldvordering ter grootte van hun erfdeel. Stel bijvoorbeeld dat de eerste van beide ouders overlijdt en er sprake is van een gemeenschap van goederen die € 60.000 waard is. De erfenis is in dat geval de helft van het vermogen, dus € 30.000. Stel dat de overledene twee kinderen heeft. In dat geval zijn er drie erfgenamen: de langstlevende en de beide kinderen. Iedere erfgenaam heeft een erfdeel van € 10.000.

Op grond van de wet komt de volledige € 60.000 toe aan de langstlevende. De kinderen erven ieder een vordering van € 10.000. Over dit bedrag betaalt de langstlevende geen rente of aflossing. Wel moet er een rente worden bijgeteld als de wettelijke rente hoger is dan 6%. Stel dat de wettelijke rente 7% bedraagt. In dat geval wordt er 1% rente per jaar bijgeteld.

In sommige gevallen mogen de kinderen hun vordering ruilen voor bezittingen. Dit wordt een “wilsrecht” genoemd. Dit kan bijvoorbeeld direct na het overlijden als de erfenis naar een langstlevende stiefouder gaat. Het inroepen van een wilsrecht kan ook als de langstlevende ouder hertrouwt. Hier vind je meer uitleg over de wilsrechten voor stiefkinderen.

Is er geen testament en blijft er een echtgenote, echtgenoot of geregistreerd partner achter? Dan is de langstlevende verantwoordelijk voor de afwikkeling van de erfenis. Eventueel kan de langstlevende een volmacht geven aan één van de kinderen om de erfenis af te wikkelen. Dit kun je het beste regelen in overleg met de notaris.

Wie wikkelt de erfenis af als er geen testament is?

Je bent vast wel bekend met het begrip “executeur testamentair”. Zoals de naam al suggereert ziet dit op de situatie dat er wel een testament is. Zonder testament kan er geen executeur zijn benoemd. Nu er geen testament is, moet je dus op zoek naar een andere manier om de erfenis af te wikkelen. De erfgenamen kunnen zelf geen executeur benoemen. Zonder testament is de rechter ook niet bevoegd om een (vervangende) executeur te benoemen. Gelukkig zijn er twee andere opties:

1. De erfgenamen kunnen een zogenoemde “boedelvolmacht” verlenen. Daarmee kunnen ze iemand de bevoegdheid geven om de erfenis af te wikkelen. Dit kan één van de erfgenamen zijn maar je kunt ook een volmacht geven aan een buitenstaander. Bijvoorbeeld een administrateur of een notaris.
2. De rechter kan een “vereffenaar” benoemen. Dit kan op verzoek van een erfgenaam. De bevoegdheden van een vereffenaar lijken op die van een executeur. Hij wikkelt de erfenis af, verkoopt bezittingen indien nodig en lost de schulden af. Wat daarna resteert komt toe aan de erfgenamen. Hier kun je bijvoorbeeld voor kiezen als het niet lukt om samen een gevolmachtigde aan te wijzen.

Veel erfrecht procedures lopen via de kantonrechter. Dit betekent dat je zelf als erfgenaam een verzoek kunt indienen. De benoeming van een vereffenaar gaat via de rechtbank. Dit betekent dat je zelf geen verzoek kan indienen. Je hebt altijd een advocaat nodig die dit namens jou doet. Om deze reden heeft een boedelvolmacht altijd de voorkeur. Het is simpelweg veel goedkoper.

Heb je altijd een notaris nodig?

Wist je dat in ongeveer de helft van alle erfenissen helemaal geen verklaring van erfrecht wordt gemaakt? Er is dus een kans van 50% dat je geen notaris nodig hebt. Een verklaring van erfrecht is een notariële akte waarin staat wie de erfgenamen zijn en of er iemand bevoegd is om de erfenis af te wikkelen. Bij dit laatste kun je bijvoorbeeld denken aan een executeur, vereffenaar of boedelgevolmachtigde. Zijn die er alle drie niet? Dan vermeldt de verklaring van erfrecht dat de erfgenamen samen bevoegd zijn.

Je zou in theorie met de verklaring van erfrecht kunnen wachten tot een instantie er om vraagt. Dit kun je bijvoorbeeld doen als de erfenis klein is en de erfgenamen goed met elkaar overweg kunnen. Maar is er bijvoorbeeld een koophuis of veel spaargeld, of zijn de onderlinge verhoudingen slecht? Wacht dan niet te lang met het aanvragen van de verklaring van erfrecht. Vaak valt het tegen hoe snel de akte gemaakt kan worden. Bijvoorbeeld vanwege een grote werkvoorraad bij de notaris. Of omdat de erfgenamen het onderling nog niet eens zijn over wie de erfenis gaat afwikkelen.

Tip: je kunt tot wel 50% besparen op de kosten door de verklaring van erfrecht online aan te vragen.

Voorkom conflicten over roerende zaken

Veel ruzies in nalatenschappen gaan over onderwerpen waar jij op dit moment niks aan kunt doen. Denk bijvoorbeeld aan conflicten over schenkingen die in het verleden zijn gedaan. Of aan leningen die nooit zijn terugbetaald. Soms heeft de ene erfgenaam een kwestie achter zich gelaten die voor een andere erfgenaam nog steeds belangrijk is. Vaak leiden frustraties uit het verleden tot conflicten bij het opruimen van de inboedel.

Dit zijn een paar dingen die je kunt doen om conflicten te voorkomen:

• Neem zo snel mogelijk na het overlijden een uurtje de tijd om de hele inboedel op de foto te zetten met je smartphone. Hopelijk voorkom je hiermee welles-nietes-discussies over wat er nog was op het moment van overlijden. Fotografeer iedere kamer vanuit meerdere hoeken. Zet ook de inhoud van kasten en dergelijke op de foto. Maak gerust een paarhonderd foto’s. Deel deze met de andere erfgenamen op een passend moment. Bijvoorbeeld enkele dagen na de uitvaart.
• Wees transparant over alles wat je doet. Bevestig de inhoud van telefonische afspraken met andere erfgenamen in een e-mail.
• Heb je (nog) geen boedelvolmacht maar pak je wel de afwikkeling op? Dat heet zaakwaarneming: “het zich willens en wetens en op redelijke grond inlaten met de behartiging van eens anders belang, zonder de bevoegdheid daartoe aan een rechtshandeling of een elders in de wet geregelde rechtsverhouding te ontlenen”. Is een andere erfgenaam het daar niet mee eens? Prima, dan moet diegene zelf maar de erfenis gaan afwikkelen.
• Blaast een erfgenaam hoog van de toren met eisen en instructies over de afwikkeling? Als er geen testament is heeft iedere erfgenaam dezelfde rechten en plichten. Als iemand iets wil, dan moet hij de rest daarvan overtuigen of het zelf gaan doen. Voorbeeld: als iemand een mening heeft over de ontruiming, dan moet diegene maar zorgen dat hij daarbij zelf aanwezig is.
• Sommige dingen kun je niet uitstellen. Zoals bijvoorbeeld het leeghalen van een kamer in het verpleeghuis. Andere dingen kunnen prima op een later moment. Zoals het laten taxeren van sieraden. Doe dingen die niet urgent zijn pas nadat de erfgenamen het met elkaar eens zijn.
• Is het niet duidelijk welke personen een sleutel hebben van het huis en zijn de onderlinge verhoudingen verstoord? Laat dan uit voorzorg de sloten vervangen.

De bankzaken regelen

Uiteraard is het niet de bedoeling dat iemand de pinpas van de overledene nog gebruikt. Had de overledene een bankvolmacht verleend? Deze is vervallen door het overlijden en mag dus niet meer worden gebruikt. Laten de onderlinge verhoudingen te wensen over? En heeft iemand nog toegang tot de bankrekening en ben je bang dat diegene daar misbruik van maakt? Geef het overlijden dan door aan de bank zodat de rekening wordt geblokkeerd. Op de websites van de Rabobank, ABN AMRO Bank en ING Bank kun je vinden hoe dit werkt.

Het blokkeren van de bankrekening heeft wel een paar nadelen. Het verhoogt bijvoorbeeld de kans dat je kosten moet maken voor een verklaring van erfrecht. Als de onderlinge verhoudingen goed zijn, hoef je geen haast te maken met het doorgeven van het overlijden aan de bank. Uiteraard moet je het overlijden wel doorgeven aan andere instanties zoals verzekeraars en bedrijven waar de overledene klant was. Op die manier voorkom je dat abonnementen en contracten doorlopen terwijl niemand daar wat aan heeft.

Sommige instanties worden door de overheid geïnformeerd. Denk bijvoorbeeld aan het pensioenfonds, de zorgverzekering en de Sociale Verzekeringsbank. Deze organisaties zijn gekoppeld aan de Basisregistratie Personen van de gemeente. De bank krijgt geen bericht van de overheid. Het is verstandig om de bankrekening van de overledene nog een tijdje aan te houden. Dit maakt de afwikkeling eenvoudiger omdat veel instanties bedragen automatisch incasseren en terugbetalen op de rekening van de overledene. Het kan een hoop gedoe zijn om dit via een andere rekening te doen.

Bovendien is het aanhouden van de bankrekening een mooie manier om een kasboek te hebben van de afwikkeling. Heb je nog toegang tot de bankrekening? Log dan in en download een digitaal afschrift van alle betalingen over een zo lang mogelijke periode. Vaak kan dit tot vele jaren terug in één keer. Het is een kleine moeite en mogelijk bespaar je er veel gedoe mee. Bijvoorbeeld in het geval dat een erfgenaam later vragen stelt over de financiën terwijl jij al geen toegang meer hebt.

Het verdelen van de erfenis

Zijn alle schulden, rekeningen en belastingen betaald? En alle contracten en overige verplichtingen afgewikkeld? Dan is het tijd om het restant van de erfenis te verdelen. Als er alleen nog maar geld over is, dan is het verdelen van de erfenis eenvoudig. Je deelt het saldo door de erfdelen en maakt aan iedereen over wat hem of haar toekomt. Denk er wel aan dat je de erfbelasting correct verrekent als deze betaald is vanaf de ervenrekening.

Moeten er behalve geld ook nog roerende zaken en andere bezittingen worden verdeeld? Dan is het uiteraard van belang dat de waarde correct word verrekend tussen de erfgenamen. Om vergissingen en discussies achteraf te voorkomen is het verstandig om alles door te rekenen in een spreadsheet. Je kunt hier bijvoorbeeld Excel voor gebruiken. Is iedereen het eens met de verdeling? Maak dan een contract waarin je vastlegt wat alles waard is en wie wat krijgt. Daarvoor kun je het gratis voorbeeld hieronder gebruiken:

Voor sommige bezittingen is een bezoek aan de notaris vereist. Bijvoorbeeld voor het verdelen van een registergoed zoals een woonhuis, appartement of een teboekgesteld schip. Ook aandelen in een besloten vennootschap (B.V.) kun je alleen maar verdelen bij de notaris.

Meer lezen?

• Geen erfgenaam worden maar wel meehelpen met opruimen? Zo doe je dat.
• Meer uitleg over beneficiaire aanvaarding.
• Meer uitleg over het verwerpen van een erfenis.
• Dit staat er in een boedelvolmacht.
• Zo laat je een vereffenaar benoemen.
• Bekijk ook de video’s over het afwikkelen van een erfenis.