De uitsluitingsclausule in je testament, welke van de 6 kies jij?

Je moet er toch niet aan denken dat je schoonkind er met jouw erfenis vandoor gaat bij een scheiding? Gelukkig kun je dit voorkomen door een uitsluitingsclausule op te nemen in je testament. Wist je dat er wel 6 verschillende varianten bestaan voor deze clausule? In dit blog leg ik uit welke opties er zijn, zodat je zelf de clausule kunt kiezen die past bij jouw situatie. Bekijk ook even de video hieronder over de vele misverstanden omtrent de uitsluitingsclausule:

Wat is een uitsluitingsclausule?

De meeste echtparen zijn getrouwd in gemeenschap van goederen. Wie vóór 2018 is getrouwd heeft een “algehele” gemeenschap van goederen. Bij een huwelijk ná 2018 ontstaat er een “beperkte” gemeenschap van goederen.

Heeft je erfgenaam een “algehele” gemeenschap van goederen? Dan valt je erfenis daar standaard in. Dit kun je voorkomen door een uitsluitingsclausule op te nemen in je testament. Deze clausule heeft tot gevolg dat de erfenis privé vermogen is van je erfgenaam. Dit betekent onder andere dat je schoonkind bij een scheiding geen recht heeft op de helft van jouw erfenis. Het opnemen van een uitsluitingsclausule in een testament wordt ook wel “het uitsluiten van de koude kant” genoemd.

Bij een “beperkte” gemeenschap van goederen blijven erfenissen en schenkingen standaard privé. Veel mensen denken daarom dat een uitsluitingsclausule niet meer nodig is na 2018. Deze opvatting is onjuist! Er zijn twee redenen waarom een uitsluitingsclausule nog steeds van belang is:

1. De nieuwe wet geldt alleen voor stellen die getrouwd zijn na 1 januari 2018. Is je kind getrouwd vóór deze datum zonder huwelijkse voorwaarden? Dan is er sprake van een ouderwetse algehele gemeenschap van goederen. Je hebt in dat geval nog steeds een uitsluitingsclausule nodig om te voorkomen dat je schoonkind recht heeft op de helft van je erfenis.
2. De beperkte gemeenschap van goederen is niet verplicht! Het is mogelijk om huwelijkse voorwaarden te maken waarin staat dat er alsnog een “algehele” gemeenschap ontstaat. Dit kan zelfs tijdens het huwelijk! Daarom is het ook bij een huwelijk na 2018 nog verstandig om een testament te maken met een uitsluitingsclausule.

De uitsluitingsclausule in je testament geldt alleen voor wat je kind van jou erft na je overlijden. Ben je van plan om bij leven grote bedragen te schenken aan je kind? Denk er dan aan om voor iedere schenking een uitsluitingsclausule vast te leggen. Als je dat niet doet, valt de schenking in de algehele gemeenschap van goederen.

1. De harde uitsluitingsclausule

Tot 1 januari 2018 stond ongeveer het volgende in de wet:

De gemeenschap van goederen omvat alle goederen van de echtgenoten, met uitzondering van geërfde goederen ten aanzien waarvan bij testament is bepaald dat zij buiten de gemeenschap van goederen vallen.

De zogenoemde “harde” uitsluitingsclausule is de meest eenvoudige variant voor de uitsluitingsclausule. Deze sluit aan bij bovenstaande wettekst en heeft tot gevolg dat de erfenis in alle scenario’s buiten de gemeenschap van goederen valt. Het huwelijk van je kind kan eindigen door een echtscheiding, door het overlijden van je kind of door het overlijden van je schoonkind. Bij de harde uitsluitingsclausule is de erfenis in al deze gevallen privé vermogen.

Je kind kan de harde uitsluitingsclausule niet omzeilen door huwelijkse voorwaarden te maken. Ook een zogenoemd “verrekenbeding” is namelijk verboden bij deze variant. Een verrekenbeding is de afspraak in huwelijkse voorwaarden om bij het einde van het huwelijk af te rekenen alsof er een (algehele) gemeenschap van goederen bestond.

In theorie kan de harde uitsluitingsclausule leiden tot een hogere heffing van erfbelasting. Als jouw erfenis in de gemeenschap van goederen valt is de helft niet belast bij het overlijden van je kind. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat jij € 100.000 nalaat aan je kind en dat vervolgens je kind overlijdt. Dankzij de uitsluitingsclausule behoort de volledige € 100.000 tot het vermogen van je kind. Zonder uitsluitingsclausule was dit maar € 50.000 geweest omdat de andere helft van je schoonkind is op grond van de gemeenschap van goederen. Daarom kun je bij een groter vermogen beter kiezen voor de volgende variant.

2. De zachte uitsluitingsclausule

Bij de zachte uitsluitingsclausule is de erfenis privé bij een scheiding maar gemeenschappelijk bij een overlijden. Laat jij bijvoorbeeld € 100.000 na aan je zoon die getrouwd is in algehele gemeenschap van goederen? Dan heeft de zachte uitsluitingsclausule tot gevolg dat de volledige € 100.000 aan je zoon toekomt als zijn huwelijk eindigt door een scheiding. Houdt het huwelijk van je zoon stand tot zijn overlijden of het overlijden van het schoonkind? Dan is de € 100.000 gemeenschappelijk bezit en valt slechts de helft (€ 50.000) in de erfenis van degene het eerste overlijdt.

In de meeste gevallen is de erfbelasting het laagst als beide erfenissen (van het kind en het schoonkind) even groot zijn. Voor huwelijken die stand houden tot het overlijden heeft de zachte uitsluitingsclausule daarom de voorkeur. Uiteraard is dit vooral van belang als je veel vermogen nalaat. Kleinere erfenissen zijn vaak volledig vrijgesteld van erfbelasting. In dat geval maakt het fiscaal niet uit welke clausule je kiest.

In één specifiek geval pakt de zachte uitsluitingsclausule ongunstig uit. Heeft je schoonkind één of meer kinderen uit een eerdere relatie? Dan kan de zachte uitsluitingsclausule onbedoeld tot gevolg hebben dat een deel van je erfenis naar jouw “stiefkleinkinderen” gaat. Misschien heeft je kind zelf om die reden een testament gemaakt waarin de erfenis alleen aan zijn of haar eigen kinderen toekomt. In dat geval is het belangrijk dat de uitsluitingsclausule in jouw testament wordt afgestemd op de situatie en de wensen van je kind.

3. De onvoorwaardelijke insluitingsclausule

Voor de meeste mensen is het een volstrekt logische keuze om een uitsluitingsclausule op te nemen in hun testament. Toch zijn er ook mensen die er principieel op tegen zijn.

Denk bijvoorbeeld aan het geval dat je zelf getrouwd bent in algehele gemeenschap van goederen en dat je kinderen getrouwd zijn in beperkte gemeenschap van goederen. Misschien heb je zelf een erfenis gekregen van je ouders en vind je het logisch om die te delen met je echtgenoot. Maar de erfenis die jij gaat nalaten aan je kinderen valt automatisch buiten hun gemeenschap. Dat is immers een gevolg van de nieuwe “beperkte” gemeenschap. Misschien is dat niet wat jullie willen en vinden jullie het prima dat het schoonkind ook recht heeft op de helft van de erfenis.

Je kind kan er in dat geval voor kiezen om zelf huwelijkse voorwaarden te maken waarin alsnog wordt gekozen voor een volledige, algehele gemeenschap van goederen. Een andere manier is dat je in je testament bepaalt dat jouw erfenis, in afwijking van de wet, wel in de beperkte gemeenschap van goederen valt. De meest eenvoudige variant van deze clausule is de onvoorwaardelijke insluitingsclausule. Deze heeft tot gevolg dat jouw erfenis in alle situaties tot de beperkte gemeenschap van goederen behoort. Zowel bij een scheiding als een overlijden is het van jou geërfde vermogen dan gemeenschappelijk.

4. De voorwaardelijke insluitingsclausule

Laat je veel vermogen na aan de kinderen en wil je om die reden kiezen voor de zachte uitsluitingsclausule, zoals hierboven omschreven bij optie 2? Dan is het verstandig om te controleren of je kind een algehele of een beperkte gemeenschap van goederen heeft. De standaard tekst voor de zachte clausule werkt namelijk alleen bij een algehele gemeenschap van goederen.

Heeft je kind een beperkte gemeenschap van goederen en wil je dat de erfenis privé is bij een scheiding? Dan hoef je niks te doen, dit gebeurt automatisch op grond van de wet. Wil je om fiscale redenen, ter besparing van erfbelasting, dat je erfenis wel in de beperkte gemeenschap valt als het huwelijk van je kind eindigt door overlijden? Dan kun je een “voorwaardelijke insluitingsclausule” opnemen in je testament. Deze clausule bepaalt dat je erfenis bij een scheiding privé blijft maar bij overlijden gemeenschappelijk is.

De tekst van de nieuwe wet maakt deze optie mogelijk:

Bij deze clausule zijn dezelfde aandachtspunten van belang als omschreven bij optie 2. Als er sprake is van “stiefkleinkinderen” is het belangrijk om de gevolgen te bespreken met de notaris. Heb je zelf meerdere kinderen en verschilt de gezinssituatie per kind? Dan kun je ook voor ieder kind een ander soort uitsluitingsclausule opnemen.

5. De zachte tweetrapsmaking.

De gedachte achter de eerder beschreven clausules is dat jouw erfenis niet (of juist wel) tot de gemeenschap van goederen van je kind behoort. Het is mogelijk om de uitsluitingsclausule aan te vullen met een extra clausule. Deze heeft tot gevolg dat het van jou geërfde vermogen niet tot de erfenis van je kind behoort op het moment dat je kind overlijdt. Deze clausule wordt een “tweetrapsmaking” genoemd. Dit houdt in dat het restant van jouw erfenis (wat er nog van over is op het moment dat jouw kind overlijdt) toekomt aan een door jou aangewezen reserve erfgenaam.

Denk bijvoorbeeld aan het geval dat je een grote erfenis, van bijvoorbeeld 1 miljoen euro, nalaat aan twee minderjarige kinderen. Stel dat één van deze twee kinderen een jaar na jou komt te overlijden. Op grond van de wet gaat de erfenis van het overleden kind naar het andere kind. Tussen broers en zussen geldt het hoogste tarief voor de erfbelasting dat oploopt tot 40%. Zet je een tweetrapsmaking in je testament? Dan verkrijgt het langstlevende kind dit vermogen fiscaal gezien niet van het overleden kind maar alsnog van jou, ook al ben jij een jaar eerder overleden. Dit heeft tot gevolg dat de erfbelasting maximaal 20% bedraagt. Dat is het maximale ouder-kind tarief. De erfbelasting halveert dus door deze clausule toe te voegen aan je testament.

Het “zachte” element van de tweetrapsmaking is dat het gebruikelijk is om deze te laten vervallen zodra het kind zelf kinderen heeft of in het huwelijk treedt of zelf een testament maakt. De enige functie is dus het besparen van erfbelasting zolang de kinderen elkaars erfgenaam zijn. Voor jonge gezinnen met veel vermogen is dit een verstandige toevoeging aan het testament.

6. De harde tweetrapsmaking

Je kunt ook een tweetrapsmaking in je testament zetten die niet vervalt bij een verandering van omstandigheden. Denk bijvoorbeeld aan de situatie dat je een familiebedrijf gaat nalaten aan meerdere kinderen. Met een tweetrapsmaking kun je in dat geval regelen dat dit gedeelte van je erfenis (het bedrijf) bij het overlijden van een kind verplicht toekomt aan de resterende kinderen.

Als je deze clausule “hard” maakt, blijft hij ook van toepassing als je kind trouwt of een testament maakt waarin andere erfgenamen zijn benoemd. Jouw testament gaat in dat geval vóór de uiterste wil van je kind.

Je kunt deze clausule een beetje vergelijken met een aanbiedingsverplichting tussen mede-aandeelhouders. Als er wat gebeurt met een aandeelhouder, hebben de andere aandeelhouders het recht om de betreffende aandelen over te nemen. Een belangrijk verschil is dat er bij een aanbiedingsverplichting een uitkoopsom moet worden betaald. Bij een tweetrapsmaking is dat niet het geval. De erfgenamen van het overleden kind ontvangen dus geen vergoeding. Om deze reden is het verstandig om met de notaris je wensen te bespreken in de situatie dat je kind zelf kinderen zou krijgen. Een ongelukkig opgestelde tweetrapsmaking kan namelijk tot gevolg hebben dat de kleinkinderen zijn onterfd, terwijl je dat misschien niet wilt.

Met een standaard clausule is je schoonkind niet onterfd

Ik denk dat veel echtparen één belangrijk punt bij de uitsluitingsclausule over het hoofd zien. Alleen bij een tweetrapsmaking bepaal jij wie het restant van jouw erfenis krijgt op het moment dat je kind (na jou) overlijdt. Bij een standaard uitsluitingsclausule is je schoonkind, als er sprake is van een huwelijk, de erfgenaam van je kind. Ook voor wat betreft het vermogen dat jij aan je kind hebt nagelaten en ongeacht of je een harde of zachte clausule in je testament hebt staan.

Stel bijvoorbeeld dat je kind € 100.000 van jou gaat erven en dat je twijfelt tussen een harde uitsluitingsclausule (optie 1) en een zachte uitsluitingsclausule (optie 2). Heeft je kind geen testament of een standaard testament? Dan heeft het schoonkind recht op de volledige erfenis van je kind, met inbegrip van alles wat het kind van jou heeft geërfd. De harde en zachte uitsluitingsclausule hebben hier geen effect op.

Als je dit niet wilt, dan heb je een tweetrapsmaking nodig. Daarin kun je een andere begunstigde aanwijzen dan je schoonkind. Maar wees je er wel van bewust dat er geen garantie is dat deze bepaling wordt nageleefd. Want op het moment dat de “tweede trap” moet worden uitgevoerd zijn je kind en jij beiden overleden. Wie gaat er toezien op de naleving van jouw testament op het moment dat je schoonkind als laatste achterblijft?

Meer lezen?

• Meer uitleg over de beperkte gemeenschap van goederen.
• In deze tabel kun je opzoeken of je rijk genoeg bent voor een opvullegaat.
• Met dit testament kun je als echtpaar duizenden euro’s zorgkosten besparen!
• Op deze websites kun je zelf een testament maken inclusief uitsluitingsclausule.
• Dit staat er in een standaard testament voor een echtpaar met kinderen.
• In deze tabel kun je opzoeken of een tweetrapstestament zin heeft voor jouw situatie.
• Heb je nog geen levenstestament? Hier vind je de 10 belangrijkste tips.
• Meer uitleg over het finaal verrekenbeding in huwelijkse voorwaarden.

Veelgestelde vragen:

Wat is een uitsluitingsclausule?

De uitsluitingsclausule is een bepaling in je testament waardoor jouw erfenis niet in de gemeenschap van goederen valt van een erfgenaam. Dit heeft tot gevolg dat het geërfde vermogen privé blijft. Hierdoor heeft de partner van de erfgenaam er geen recht op indien het huwelijk eindigt in een echtscheiding.

Wat is het verschil tussen een harde en zachte uitsluitingsclausule?

Het huwelijk van een erfgenaam kan eindigen door een echtscheiding, door het overlijden van de erfgenaam of door het overlijden van de echtgenoot van de erfgenaam. Bij de harde uitsluitingsclausule is de erfenis in al deze gevallen privé vermogen. Bij de zachte uitsluitingsclausule is de erfenis privé vermogen bij een scheiding maar gemeenschappelijk vermogen bij een overlijden. Eén van de voordelen van de zachte uitsluitingsclausule is besparing van erfbelasting. Een mogelijk nadeel van de zachte variant is dat de erfenis via het schoonkind naar een stiefkleinkind kan vererven.

Is een uitsluitingsclausule ook nodig bij een schenking?

De uitsluitingsclausule in je testament geldt alleen voor de erfenis. Wat je bij leven weggeeft is alleen privé vermogen als je voor iedere schenking een uitsluitingsclausule vastlegt. Ben je van plan om een grote schenking te doen aan een kind? Hier vind je de belangrijke tips voor die situatie.

Kun je een uitsluitingsclausule in een testament omzeilen of ongedaan maken?

Ja, het is mogelijk om in je testament te bepalen dat de erfenis niet in een gemeenschap van goederen valt maar wel meetelt bij een finaal verrekenbeding. Dit laatste betekent dat je erfgenaam er vrijwillig voor mag kiezen om de erfenis te delen met zijn of haar partner. Als je dit uitdrukkelijk toestaat in je testament dan kan je erfgenaam de uitsluitingsclausule dus omzeilen door huwelijkse voorwaarden te maken. Hier vind je een voorbeeld voor een dergelijke clausule.