Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek zijn er in Nederland 1,2 miljoen samenwonende stellen. Een groot deel van hen heeft wel een woning gekocht maar geen samenlevingscontract ondertekend. In dit blog ik uit hoe het juridisch zit als je uit elkaar gaat met een koophuis zonder een samenlevingscontract. Ook vind je in dit blog een gratis voorbeeld overeenkomst waarin je de afspraken over het huis kunt vastleggen.
Er is geen wetboek voor samenwoners
Veel onderwerpen zijn in Nederland tot in detail geregeld in de wet. Voor samenwonen is dat niet het geval. Er is wel een hoofdstuk in de wet over de gevolgen van een huwelijk of een geregistreerd partnerschap, maar er is geen hoofdstuk over de gevolgen van samenwonen.
Aan de ene kant kun je dit als een voordeel zien. Gaan samenwonen heeft geen grote juridische gevolgen en je hebt veel vrijheid om de dingen af te spreken zoals jij wilt. Aan de andere kant zorgt het ontbreken van regels ook voor onzekerheid. Ga je uit elkaar met een koophuis zonder samenlevingscontract? Dan heb je geen speciaal wetboek waarop je kunt terugvallen. Je bent in dat geval aangewezen op de algemene regels van het vermogens- en goederenrecht.
Je bent niet verplicht om samen eigenaar te blijven
Gaan jullie uit elkaar en zijn jullie samen eigenaar van een koopwoning? Dan zijn er in theorie drie mogelijkheden. De eerste is dat jullie het huis verkopen. De tweede is dat één van jullie het huis overneemt en de derde optie is dat jullie samen eigenaar blijven. Je kunt dit laatste bijvoorbeeld afspreken voor een bepaalde periode, zodat degene die nog even in het huis blijft wonen de tijd heeft om een andere woning te vinden.
Linksom of rechtsom komt er altijd een oplossing voor het huis. Je kunt niet verplicht worden om samen eigenaar te blijven. Het is zelfs mogelijk om een verdeling of verkoop af te dwingen bij de rechter als je ex niet wil meewerken. Je kunt afspreken om nog een periode samen eigenaar te blijven, maar dit kan niet onbeperkt. Op grond van de wet mag het maximaal voor 5 jaar. Dat lijkt een enorm lange periode, maar ik heb regelmatig meegemaakt dat ex-partners na vele jaren nog steeds samen eigenaar zijn.
Het ouderschapsplan
Eén onderwerp is wel in de wet geregeld voor samenwoners die uit elkaar gaan. Net als gehuwde stellen horen jullie als samenwoners een ouderschapsplan te maken als er minderjarige kinderen zijn. Daarin maak je bijvoorbeeld afspraken over de huisvesting en zorg voor de kinderen. Als je getrouwd bent, moet je eerst een ouderschapsplan maken voordat je kunt scheiden. Voor samenwoners die een huis willen verdelen bestaat deze eis niet.
Uiteraard is het wel verstandig om eerst een ouderschapsplan te maken voordat je het huis verdeelt. Het lijkt me niet de bedoeling dat één van beiden het huis al op naam krijgt, terwijl nog niet op papier staat waar de kinderen gaan wonen.
Samenwoners hebben geen recht op partneralimentatie. Wel kan er sprake zijn van kinderalimentatie. Wat dat betreft maakt het niet uit of je een samenlevingscontract hebt. De onderhoudsplicht voor je kinderen staat hier los van.
Een ouderschapsplan kun je bijvoorbeeld laten opstellen door een advocaat of een mediator.
Vergoedingsrechten
Het is heel gebruikelijk dat één van beiden meer geld heeft geïnvesteerd in het huis dan de ander. Vaak ontstaan hierover discussies op het moment dat stellen uit elkaar gaan. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat één van beiden bij de aankoop € 10.000 heeft overgemaakt aan de notaris. Is dit dan gebruikt voor de facturen van de notaris en de hypotheekadviseur, of voor de overdrachtsbelasting of is er een deel van de koopprijs mee betaald? Uit de nota van afrekening van de notaris blijkt dat niet.
Als je nog iets van elkaar tegoed hebt, dan wordt dit een vergoedingsrecht genoemd. Een vergoedingsrecht is in feite een renteloze geldvordering op je partner. Als je getrouwd bent is er een wettelijke basis voor het vergoedingsrecht. Heb je een samenlevingscontract, dan staat daar meestal een vergelijkbare regeling in. Zonder contract is het vaak niet duidelijk of er een vergoedingsrecht bestaat. Uitspraken van rechters over dit onderwerp gaan alle kanten op.
Als jullie uit elkaar gaan zonder samenlevingscontract is de eerste vraag of er überhaupt een vergoedingsrecht is ontstaan. Indien het antwoord op deze vraag ja is, dan is de tweede vraag hoe hoog het vergoedingsrecht is. Hebben jullie geen samenlevingscontract en een conflict over een vergoedingsrecht? Probeer dan in onderling overleg tot een compromis te komen. Je hebt vooraf nooit volledige zekerheid over de uitkomst van een rechtszaak. Het is beter om tot een deal te komen zonder advocaten in te schakelen. Ook als je niet helemaal je zin krijgt. Want je hebt geen garantie dat de rechter jou gelijk geeft.
Voorbeeld contract
Zijn jullie het met elkaar eens over het verdelen van de woning? Dan kun je de gebruikelijke afspraken vastleggen met de overeenkomst hieronder. Maak eerst een concept en leg dit voor aan je hypotheekadviseur. Is het nog niet 100% zeker dat je de hypotheek kunt overnemen? Zet dan een vinkje bij “voorbehoud van financiering”.
Partnerpensioen
Een laatste onderwerp dat ik nog even wil benoemen is het partnerpensioen. Tegenwoordig heb je geen samenlevingscontract meer nodig om je partner aan te melden bij je pensioenfonds. Het kan dus zijn dat jullie elkaar hebben aangemeld. Als je niet meer op één adres woont, ben je automatisch geen fiscaal partner meer. Veel mensen zien hierdoor over het hoofd dat je wel pensioenpartner blijft. Soms komen ex-partners hier pas jaren later achter, bijvoorbeeld op het moment dat ze een nieuwe partner willen aanmelden.
Als jullie niet meer elkaars begunstigde willen zijn, dan kun je over en weer afstand doen van het partnerpensioen. Op de website van het pensioenfonds staat hoe je dit kunt doen. Een onderlinge afspraak is niet voldoende, je moet het ook doorgeven aan je pensioenfonds.
Hebben jullie kinderen? Realiseer je dan dat het schrappen van je ex niet betekent dat de kinderen jouw pensioen erven. Die krijgen hooguit een tijdelijk wezenpensioen als jou wat overkomt. Gelukkig zijn er andere manieren om je ex-partner en kinderen goed verzorgd achter te laten. Zo kun je bijvoorbeeld een overlijdensrisicoverzekering afsluiten die een bedrag uitkeert als jij overlijdt. Als je ex-partner deze verzekering afsluit op jouw leven is de uitkering vrijgesteld van erfbelasting.