Renteovereenkomst voorbeeld en uitleg

De renteovereenkomst is een van de gemakkelijkste manieren om erfbelasting te besparen. In dit blog leg ik uit hoe het werkt. Onderaan deze pagina vind je een voorbeeld van een notariële renteovereenkomst en een voorbeeld van een onderhandse renteovereenkomst die de erfgenamen zelf kunnen maken.

Is dit onderwerp nieuw voor je? Bekijk dan eerst de video hieronder en lees daarna verder.

Meer video’s over het besparen van erfbelasting vind je op mijn YouTube kanaal. Het is belangrijk om ook deze video te bekijken. Daarin vind je een gratis truc waarmee je de rentevoet kunt verhogen en dus nog meer erfbelasting kunt besparen!

Het nieuwe erfrecht

Voor een goed begrip van de renteovereenkomst is het van belang dat je weet hoe het erfrecht in elkaar zit. In 2003 is het nieuwe Nederlandse erfrecht ingevoerd. Sindsdien geldt er automatisch een langstlevende regeling als je getrouwd bent en kinderen hebt. Deze regeling houdt in dat de langstlevende en de kinderen samen erfgenaam zijn. Alle bezittingen worden op grond van de wet toegedeeld aan de langstlevende en de kinderen erven in ruil hiervoor een geldvordering.

Stel bijvoorbeeld dat je getrouwd bent in gemeenschap van goederen en dat je twee kinderen hebt. Het vermogen bestaat uit een koophuis met een overwaarde van € 300.000. Op het moment dat de eerste van beiden overlijdt is de erfenis de helft van de gemeenschap van goederen. De erfenis is dus € 150.000 waard. Er zijn drie erfgenamen (de langstlevende en de beide kinderen) die ieder recht hebben op een erfdeel van € 50.000. Alle bezittingen en schulden worden toegedeeld aan de langstlevende. Hij of zij verkrijgt dus € 150.000 aan vermogen. In ruil hiervoor houdt de langstlevende een schuld aan de kinderen van € 100.000. Per saldo erft de langstlevende dus € 50.000. De beide kinderen erven ieder een geldvordering van € 50.000 per persoon.

De geldvordering van de kinderen is in beginsel pas opeisbaar na het overlijden van de langstlevende. In de tussentijd hoeft de langstlevende geen rente of aflossing te betalen aan de kinderen. Het bijtellen van een rente is wel mogelijk. Op grond van de wet wordt er een rente bij geteld “voor zover” de wettelijke rente hoger is dan 6%. Stel dat de wettelijke rente 7% bedraagt. Dan wordt er dus 1% per jaar (het meerdere boven 6%) bijgeteld. Hierbij gaat het om een enkelvoudige rente (geen rente op rente).

Er zijn meerdere manieren om af te wijken van de wettelijke rentebijtelling. De eerste optie is dat de overleden echtgenoot een zogenoemde “renteclausule” in het testament heeft opgenomen. De tweede optie is dat de erfgenamen een renteovereenkomst maken waarbij ze afwijken van de wettelijke of testamentaire regeling.

Moet je voor een renteovereenkomst naar de notaris?

Als je iets wilt doen om erfbelasting te besparen, is het altijd verstandig om advies te vragen aan een deskundige. Vaak heb je meerdere opties en zijn er voordelen en nadelen die je tegen elkaar moet afwegen. Zonder deskundig advies bestaat de kans dat je tot verkeerde conclusies komt en beslissingen neemt die onomkeerbaar zijn. Een bezoek aan de notaris is dus altijd verstandig. Maar is het ook verplicht?

In de vakliteratuur voor notarissen is betoogd dat een renteovereenkomst een schenking inhoudt door de langstlevende aan de kinderen. Omdat deze schenking (de bijgetelde rente) pas wordt uitbetaald na het overlijden van de langstlevende zou er sprake zijn van een zogenoemde “schenking ter zake des doods”. Op grond van artikel 7:177 van het Burgerlijk Wetboek zou dit betekenen dat de renteovereenkomst alleen geldig is als deze in een notariële akte is vastgelegd.

In 2024 heeft de Kennisgroep Successiewet bepaald dat een onderhandse (zelfgemaakte) renteovereenkomst geaccepteerd wordt door de belastingdienst. Hier kun je de volledige publicatie lezen. Het is belangrijk om je te realiseren dat burgerlijk recht en fiscaal beleid verschillende dingen zijn. Dat een onderhandse renteovereenkomst fiscaal geaccepteerd wordt, betekent nog niet dat deze naar burgerlijk recht geldig is. Neem bijvoorbeeld de situatie dat de beide echtgenoten verschillende erfgenamen hebben omdat er kinderen zijn uit meerdere relaties. Dan kan het zijn dat één kind bevoordeeld wordt door de renteovereenkomst terwijl een ander kind benadeeld wordt. Het benadeelde kind zou kunnen stellen dat de zelfgemaakte renteovereenkomst ongeldig is.

Is jouw situatie niet standaard? Zijn er kinderen uit eerdere relaties of heeft de overledene een speciaal testament? Schakel dan altijd een notaris voor advies in en leg de renteovereenkomst uit voorzorg notarieel vast. Is de situatie volkomen standaard en is de geldvordering van de kinderen lager dan hun vrijstelling voor de erfbelasting? Dan zou je er voor kunnen kiezen om zelf wat op papier te zetten. Het risico op fiscale of juridische problemen is in dat geval bijzonder klein.

Is een renteovereenkomst altijd mogelijk?

Om een renteovereenkomst te kunnen maken moet er sprake zijn van een erfrechtelijke geldvordering. Ook moet de renteovereenkomst gemaakt zijn binnen de aangiftetermijn (deze is met ingang van 2026 verlengd naar twintig maanden) en uiteraard moet het overeengekomen rentepercentage worden opgegeven in de aangifte erfbelasting over de eerste erfenis. Voor de duidelijkheid: een echtpaar heeft altijd twee erfenissen, ook als er sprake is van een gemeenschap van goederen. Je gaat de renteovereenkomst aan tussen het overlijden van de eerste ouder en de (tijdige) indiening van de aangifte erfbelasting over de eerste erfenis. Als er op verzoek van de erfgenamen uitstel verleend wordt voor het indienen van de aangifte, dan geldt dit uitstel ook voor het opstellen van de renteovereenkomst.

Het heeft geen zin om op een later moment nog een renteovereenkomst te maken. Het afspreken van een rente buiten de aangiftetermijn is namelijk een belastbare schenking. Bovendien is de rente die je bijtelt op grond van een te laat gemaakte renteovereenkomst niet aftrekbaar bij het overlijden van de langstlevende ouder. Mocht je daar meer over willen weten: dit komt door “fictie” van artikel 10 van de Successiewet.

In de wet staat dus dat er een rente wordt bijgeteld voor zover de wettelijke rente hoger is dan 6%. Er staat ook in de wet dat de erfgenamen hier van mogen afwijken in een renteovereenkomst. Maar hoe zit het als de overledene een testament heeft met een regeling die afwijkt van de wet? In een testamentaire renteclausule kan bijvoorbeeld staan dat er altijd 0% of 6% wordt bijgeteld, ongeacht de hoogte van de wettelijke rente. Bij een renteclausule in een testament staat meestal (maar niet altijd!) een “tenzij” clausule. Deze clausule houdt in dat de erfgenamen mogen afwijken van de testamentaire renteclausule, precies zoals bij de wettelijke rentebijtelling mogelijk is.

In de vakliteratuur is discussie geweest over de vraag of een renteovereenkomst mogelijk is als het testament geen “tenzij” clausule bevat. De Staatssecretaris van Financiën heeft in 2022 besloten dat het voor de erfbelasting niet uitmaakt of er een “tenzij” clausule in het testament staat. Dit betekent dat de belastingdienst een renteovereenkomst ook accepteert als er geen sprake is van een “tenzij” clausule.

Uiteraard moet er wel sprake zijn van een geldvordering om een rente af te kunnen spreken. Bij sommige langstlevende testamenten ontstaat er geen geldvordering. Voorbeelden hiervan zijn het “tweetrapstestament” en het “vruchtgebruik testament”. Bij deze testamenten kun je dus geen renteovereenkomst maken.

Waarom bespaart een renteovereenkomst erfbelasting?

Eerder heb ik al uitgelegd dat de kinderen bij het overlijden van de eerste ouder een geldvordering erven. In het rekenvoorbeeld erfden de beide kinderen ieder een geldvordering van € 50.000. Stel dat de langstlevende ouder enkele jaren later overlijdt. De erfenis bestaat in dat geval uit € 300.000 aan bezittingen (de overwaarde van het huis) en € 100.000 aan schulden (de vorderingen van de kinderen). De langstlevende laat per saldo dus een erfenis na van € 200.000. De beide kinderen hebben ieder recht op de helft hiervan, ofwel € 100.000.

De kinderen erven uit de tweede erfenis dus meer dan uit de eerste erfenis. Hierdoor is de erfbelasting over de tweede erfenis hoger dan over de eerste erfenis. Stel nu dat de geldvordering van de kinderen was gegroeid met 6% samengestelde rente (rente op rente) en dat de langstlevende 12 jaar later overlijdt. In dat geval is de vordering van € 50.000 gegroeid naar iets meer dan € 100.000. Beide kinderen hebben dan samen nog € 200.000 tegoed van de langstlevende. Het saldo van de erfenis is in dat geval € 100.000 in plaats van € 200.000. De beide kinderen erven ieder € 50.000 uit de tweede erfenis. Het spreekt voor zich dat de kinderen hiermee een hoop erfbelasting kunnen besparen.

De keerzijde van de renteovereenkomst is dat de geldvorderingen bij het eerste overlijden een hogere fiscale waarde hebben. Een rentedragende vordering heeft namelijk een hogere waarde dan een renteloze geldvordering. Hierdoor gaat de erfbelasting over de eerste erfenis omhoog.

Om deze reden is een renteovereenkomst alleen verstandig bij:

• Kleine erfenissen (waarbij de geldvordering van de kinderen kleiner is dan de vrijstelling voor de erfbelasting).
• Zeer grote erfenissen (waarbij alle erfdelen toch al in het hoogste tarief vallen en de waardering geen gevolgen heeft voor de erfbelasting over de eerste erfenis).
• Gemiddelde erfenissen met een gezonde langstlevende die nog heel wat jaren meekan.

Veel fiscale adviseurs hebben slimme software waarmee ze kunnen berekenen wat de gevolgen zijn van een renteafspraak. Daarin kun je bijvoorbeeld ook rekening houden met je verwachte vermogensontwikkeling. Hierbij kun je denken aan je inkomsten en uitgaven, beleggingsresultaten en eventuele schenkingsplannen.

Rekenvoorbeeld renteovereenkomst

Op de website van de belastingdienst vind je meerdere rekenvoorbeelden met verschillende situaties en rentes. Hierna volgt een eenvoudig rekenvoorbeeld voor een echtpaar van 67 jaar met één kind en een vermogen van € 500.000. We gaan er van uit dat de eerste echtgenoot overlijdt in 2026 en dat de tweede echtgenoot tien jaar later overlijdt in 2036. Beide echtgenoten hebben geen testament. In het eerste voorbeeld is er geen renteafspraak en wordt er geen rente bijgeteld. We gaan er dus van uit dat de wettelijke rente tussen 2026 en 2036 altijd onder de 6% blijft. In het tweede voorbeeld wordt er een maximale rente van 6% samengesteld (rente op rente) bijgeteld op grond van een renteovereenkomst.

Wil je precies weten hoe het zit met die fiscale waardering van de geldvordering bij het overlijden van de eerste ouder? Lees dan de uitleg in dit blog. Daar leg ik ook uit hoe het zit met de vrijstellingen, tariefschijven en belastingpercentages.

Dit eenvoudige voorbeeld houdt geen rekening met onderwerpen als vermogensontwikkeling, de jaarlijkse verhoging van de vrijstellingen en eventuele schenkingsplannen. Voor het doorrekenen van jouw eigen situatie kun je het beste een notaris of een estate planner inschakelen. Om een goede beslissing te kunnen nemen heb je vier berekeningen nodig, net zoals in het bovenstaande voorbeeld.

Stel jezelf altijd de volgende twee vragen voordat je een renteovereenkomst ondertekent:

• Kom ik niet in de problemen door de extra erfbelasting over de eerste erfenis? De langstlevende moet deze belasting namelijk voorschieten.
• Ga ik nog lang genoeg leven om hier erfbelasting mee te kunnen besparen?

Voorbeeld notariële renteovereenkomst

Wil je de renteovereenkomst laten vastleggen bij de notaris? Hiervoor kun je het onderstaande voorbeeld gebruiken. Denk er aan dat je als langstlevende persoonlijk naar de notaris moet om een handtekening te zetten onder de akte. Laat de akte niet bij volmacht passeren want dan voldoe je niet aan de wettelijke vormvoorschriften voor een “schenking ter zake des doods”.

Voorbeeld onderhandse renteovereenkomst

Willen jullie zelf als erfgenamen een onderhandse renteovereenkomst maken? Dan kun je het onderstaande voorbeeld gebruiken. Bij een zelfgemaakte renteovereenkomst is het nog wel verstandig om advies te vragen over de fiscale en juridische gevolgen.

Meer lezen?

Zijn de onderwerpen erfrecht en erfbelasting nieuw voor je? Dan kan ik me voorstellen dat bovenstaande uitleg te beperkt is of dat je nog vragen hebt. Misschien wil je daarom ook één of meer van de volgende blogs lezen:

• Meer uitleg over de fiscale waardering van de geldvordering.
• Het afspreken van een rentepercentage kan ook zorgkosten besparen!
• Voorbeelden van testamentaire renteclausules.
• Met een legaat voor de kleinkinderen kun je de erfbelasting nog verder verlagen.
• Ook zo’n hekel aan erfbelasting? Dit zijn 10 manieren om erfbelasting te besparen.