Mag je een erfenis ongelijk verdelen?

Het is een vraag die zowel door testateurs als door erfgenamen wordt gesteld. Mag je een erfenis ongelijk verdelen? Kun je bijvoorbeeld bij het opstellen van een testament één erfgenaam bevoordelen boven de rest? En hoe zit het als de erfgenamen zelf willen afwijken van het testament? In dit blog ontdek je wat er allemaal mogelijk is.

1. Afwijken van de standaard erfdelen

Zonder testament bepaalt de wet wie je erfgenamen zijn. Dit wordt de “erfopvolging bij versterf” genoemd. De erfgenamen die “uit eigen hoofde” tot de nalatenschap worden geroepen, erven voor gelijke delen. Kleinkinderen erven niet “uit eigen hoofde” maar als plaatsvervullers, bijvoorbeeld in het geval dat een kind van de erflater is overleden. Samen erven ze het erfdeel van degene wiens plaats zij vervullen.

Overlijdt iemand zonder testament en had diegene bijvoorbeeld vier kinderen, van wie er één is overleden met achterlating van twee kleinkinderen? Dan erven de drie overgebleven kinderen ieder één/vierde en de beide kleinkinderen ieder één/achtste.

In een testament mag je afwijken van de standaard erfdelen. De erflater uit de vorige alinea kan bijvoorbeeld de drie kinderen en twee kleinkinderen ieder voor één/vijfde tot erfgenaam benoemen.

Heeft iemand geen partner of kinderen? Zonder testament zijn de ouders, broers en zusters erfgenaam. Het erfdeel van een ouder is in dat geval minimaal een kwart. Het erfdeel van een halfbroer of halfzus is de helft van het erfdeel van een volle broer. Heb je bijvoorbeeld twee broers, één halfzus en leven beide ouders nog? Dan zijn je ouders ieder erfgenaam voor één/vierde, je beide broers ieder erfgenaam voor één/vijfde en je halfzus erfgenaam voor één/tiende. In een testament kun je dit anders regelen. Je kunt bijvoorbeeld alle vijf erfgenamen een gelijk erfdeel geven of iedereen onterven en alles aan een goed doel nalaten.

erfenis ongelijk verdelen

Heb je afstammelingen en wil je de erfenis ongelijk over hen verdelen? Dan ben je hierbij beperkt door de legitieme portie. Een afstammeling die op grond van de wet erfgenaam was geweest, heeft recht op de helft van zijn normale erfdeel. Bestaat je erfenis bijvoorbeeld uit een woning met een overwaarde van € 300.000 en benoem je één van je beide kinderen tot je enige erfgenaam? Dan kan je onterfde kind € 75.000 opeisen bij het andere kind. Dit is de helft van het normale erfdeel van € 150.000.

2. Het opnemen van een legaat

Als je erfgenaam bent, dan erf je een aandeel in alle bezittingen en schulden van de overledene. Zijn er meerdere erfgenamen? Dan heeft het overlijden tot gevolg dat er een gemeenschap ontstaat. In beginsel moeten de erfgenamen samen beslissen wat ze met de geërfde goederen gaan doen. Je kunt in theorie samen eigenaar blijven, maar meestal worden de geërfde bezittingen verdeeld of verkocht.

In veel testamenten worden legaten opgenomen. Een legaat is een clausule in een testament waarin aan iemand een vorderingsrecht wordt toegekend. Een geldlegaat heeft bijvoorbeeld tot gevolg dat iemand een vorderingsrecht tot betaling van een bedrag heeft. Je kunt ook roerende of onroerende zaken legateren in een testament. Zo kun je bijvoorbeeld je auto legateren aan de buurman. Als de buurman het legaat aanvaardt, dan erft hij een vordering tot afgifte van de auto.

De zogenoemde “legataris” erft in beginsel geen schulden en is ook niet verantwoordelijk voor de afwikkeling van de erfenis. Het is daarom een mooie manier om aan iemand iets na te laten zonder dat diegene verplichtingen op zich hoeft te nemen.

Het is ook mogelijk om een erfstelling te combineren met een legaat. Zo komt het regelmatig voor dat iemand graag wil dat één van de kinderen het recht heeft om de woning over te nemen. Dit kun je doen met een legaat tegen inbreng van de waarde. Dit is in feite een soort koopoptie die één van de kinderen kan uitoefenen na je overlijden. Inbreng van de waarde betekent dat het betreffende kind de “koopprijs” moet verrekenen met de andere erfgenamen.

Ook kun je één van de kinderen bijvoorbeeld een geldlegaat bovenop het erfdeel geven. Dit betekent dat één van de kinderen een geldbedrag ontvangt en dat daarna het restant van de erfenis in gelijke delen over de kinderen wordt verdeeld. Ook hierbij geldt dat het geldlegaat geen inbreuk mag maken op het minimale erfdeel van de andere kinderen. Ze moeten dus minimaal de helft van hun normale erfdeel krijgen, anders kunnen ze bezwaar maken tegen het legaat.

3. Executeur en (afwikkelings-)bewindvoerder benoemen

Laat je meerdere erfgenamen achter? Dan is het gebruikelijk om in je testament een executeur te benoemen. De executeur vertegenwoordigt je erfgenamen bij de afwikkeling en voert je testament uit. Denk bijvoorbeeld aan het regelen van de bankzaken en belastingen, het contact met instanties en het afgeven van legaten. De verdeling van de erfenis is in beginsel geen taak van de executeur. Het is gebruikelijk dat de executeur wel een “regisserende” taak heeft bij de verdeling, maar in beginsel is dit een bevoegdheid van de erfgenamen.

Het is mogelijk om in een testament een bewind in te stellen over het erfdeel van een erfgenaam. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat je kind zelf niet in staat is om het geërfde vermogen te beheren. Ook kun je een bewind instellen over de volledige erfenis met het oog op een soepele afwikkeling. Dit wordt ook wel een “afwikkelingsbewind” genoemd.

De tekst van je testament bepaalt wat de functie van het bewind is en wat de bevoegdheden van de bewindvoerder zijn. Er wordt ook wel gesproken van een “drie sterren executeur” als je iemand hebt benoemd die bevoegd is om de erfenis te verdelen.

Een afwikkelingsbewindvoerder mag de erfenis ongelijk verdelen in die zin dat de erfgenamen verschillende goederen krijgen toegedeeld. Wat een afwikkelingsbewindvoerder niet mag, dat is bepalen dat één van de erfgenamen meer of minder krijgt dan zijn erfdeel. Laat je bijvoorbeeld een erfenis van € 100.000 na aan twee kinderen die ieder voor de helft erfgenaam zijn? Dan moeten beide kinderen voor € 50.000 aan bezittingen toegedeeld krijgen. De bewindvoerder mag bijvoorbeeld niet bepalen dat één kind € 60.000 krijgt en het andere kind € 40.000. Dit zou alleen kunnen als de kinderen hier vrijwillig aan meewerken.

executeur en afwikkelingsbewindvoerder

Een erfgenaam kan zich verzetten tegen het afwikkelingsbewind door te verwerpen en een beroep te doen op de legitieme portie.

4. Verwerpen

Als erfgenaam heb je altijd het recht om de nalatenschap te verwerpen. Dit heeft tot gevolg dat jouw erfdeel naar iemand anders gaat. Is er geen testament? Dan gaat het erfdeel in beginsel naar je kinderen. Dit wordt “plaatsvervulling” genoemd. Heb je geen afstammelingen? Dan komt het erfdeel toe aan de andere erfgenamen. Dit wordt “aanwas” genoemd.

Is er wel een testament? Dan moet je goed kijken naar de tekst van het testament. Het testament kan bijvoorbeeld bepalen dat er geen sprake is van plaatsvervulling. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat een oom of tante alle neven en nichten tot erfgenaam heeft benoemd met daarbij de woorden “tezamen en voor gelijke delen”. Zie je deze tekst in het testament staan en is er verder niks vermeld over plaatsvervulling? Dan gaat het erfdeel van een neef of nicht die verwerpt niet naar zijn of haar kinderen maar naar de andere neven en nichten. Raadpleeg bij twijfel een notaris.

Je kunt bij verwerping dus niet zelf kiezen wie jouw erfdeel krijgt. Dit wordt bepaald door het wettelijke erfrecht of door de tekst van het testament. Er is nog een andere mogelijkheid, waarbij je wel zelf kiest wie jouw erfdeel krijgt.

5. Aanvaarden en weggeven

Het is ook mogelijk om het erfdeel te aanvaarden en daarna weg te geven aan iemand anders. Het verschil met de vierde optie is dat je zelf kiest wie dit vermogen krijgt. Zo kun je bijvoorbeeld het erfdeel beneficiair aanvaarden en na de afwikkeling van de erfenis jouw aandeel in het saldo aan je kinderen geven of aan een goed doel.

Daarnaast is het mogelijk om door middel van een schenking de erfenis ongelijk te verdelen. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat je samen met je beide zussen erfgenaam bent en jij afstand wilt doen van je erfdeel ten gunste van één zus. Als je de erfenis verwerpt, komt jouw erfdeel toe aan beide zussen (mits jij geen kinderen hebt). Als je de erfenis aanvaardt, dan kun je vervolgens jouw aandeel schenken aan één zus. Helaas leidt dit wel tot een dubbele belastingheffing. Eerst gaat er erfbelasting van af en daarna nog een keer schenkbelasting. Hoe groot dit probleem is hangt af van de omvang van de erfenis. Als jouw erfdeel kleiner is dan de vrijstellingen in de erfbelasting en schenkbelasting, dan is deze constructie belastingvrij.

Overigens kun je geen erfbelasting besparen door te verwerpen ten gunste van je kinderen. Iedere erfgenaam heeft individueel recht op een vrijstelling. Als de erflater in zijn testament in plaats van jou je beide kinderen tot erfgenaam benoemt, dan gelden er dus twee vrijstellingen in plaats van één. Helaas kun je deze truc niet gebruiken bij een verwerping. De erfbelasting is in dat geval minimaal gelijk aan het bedrag dat jij had betaald als je erfgenaam was geweest.

afwijken van de standaard erfdelen

6. De som ineens

Het erfrecht bevat een hoofdstuk genaamd de “andere wettelijke rechten“. Hierin vind je een aantal regelingen waar de meeste mensen nog nooit van hebben gehoord. Een voorbeeld is dat een onterfde langstlevende echtgenoot een vruchtgebruik kan claimen van de nalatenschap.

Bij de andere wettelijke rechten vind je ook het recht voor een kind op een “som ineens”. Dit recht kan bijvoorbeeld worden ingeroepen door een kind dat arbeid heeft verricht in het bedrijf van de overledene zonder daarvoor een “passende beloning” te hebben ontvangen. Hoewel dit recht bij de meeste mensen niet bekend is, wordt er wel regelmatig een beroep op gedaan. Vaak leidt dit tot rechtszaken tussen de erfgenamen. Hier vind je een overzicht van meer dan 50 uitspraken over dit onderwerp.

som ineens

De som ineens komt bovenop het erfdeel en leidt dus tot een ongelijke verdeling van de erfenis. Het bedrag is hooguit de helft van de nalatenschap, zodat de legitieme van de andere kinderen niet wordt geschonden.

7. Overnamerecht bedrijfsopvolger

Bij de “andere wettelijke rechten” vind je ook het overnamerecht voor een bedrijfsopvolger. Veel ondernemers bepalen in hun testament wie de onderneming erft. Dit kan een fiscale achtergrond hebben maar ook een manier zijn om een bedrijfsopvolger aan te wijzen.

Ook zonder een testament kan een kind aanspraak maken op de onderneming. De wet stelt hierbij wel een paar belangrijke eisen. Zo moet met de overname een “zwaarwegend belang” van het kind worden gediend. Daarnaast moet er een “redelijke prijs” worden betaald. De bedrijfsopvolger kan een verzoek indienen bij de kantonrechter om de erfgenamen te verplichten tot overdracht. Vervolgens controleert de kantonrechter of voldaan is aan de voorwaarden.

Het inroepen van een overnamerecht is een optie als de erflater vergeten is om de bedrijfsoverdracht te regelen of als de erfgenamen het onderling niet eens worden over de verdeling van de erfenis.

overnamerecht bedrijfsopvolger

8. Legitieme portie inroepen

Heeft je vader of moeder een testament gemaakt en krijg jij als kind minder dan de helft van je normale erfdeel? Of is er een bewind ingesteld of een “voorwaardelijke” erfstelling gemaakt? Dit wordt een “inferieure” making genoemd. Dan kun je een aanvullend beroep doen op de legitieme portie of je erfdeel verwerpen en in plaats daarvan een beroep doen op de legitieme. Het erfrecht wijdt een compleet hoofdstuk aan de legitieme portie. Als je vindt dat je te weinig krijgt, kun je deze serie video’s bekijken over de legitieme portie. De meest gestelde vragen en alle gebruikelijke situaties komen daarin aan bod.

Heb je meer hulp nodig? Schakel dan altijd een notaris of advocaat in voor advies. Verwerp nooit een “inferieure” making zonder overleg met een deskundige. De regels zijn best ingewikkeld en een kleine fout kan grote gevolgen hebben.

9. Schenkingen verrekenen

Sinds de invoering van het nieuwe erfrecht worden schenkingen alleen nog verrekend met de erfenis als deze verplichting opgelegd is door de schenker. Dit kan bij de schenking gebeuren (in de betreffende overeenkomst) of in een testament. Een afspraak in de schenkingsakte kan ongedaan gemaakt worden in een testament. Inbreng heeft tot gevolg dat de erfenis ongelijk wordt verdeeld. Het kind dat geen schenking (of minder schenkingen) heeft gehad, krijgt een groter deel van de erfenis.

erfenis en eerdere schenkingen

Is er geen verplichting tot inbreng opgelegd? Dan kunnen de andere kinderen alleen bezwaar maken indien er zoveel is geschonken dat hierdoor hun legitieme is geschonden. De legitieme portie is namelijk de helft van het normale erfdeel indien iemand geen schenkingen had gedaan en geen testament had gemaakt. Voor de berekening van de legitieme moet je de schenkingen dus bijtellen bovenop de erfenis. Overigens komen niet alle schenkingen hiervoor in aanmerking. Sommige schenkingen blijven buiten beschouwing bij de berekening van de legitieme. Je vindt de regels hiervoor in artikel 4:65 en volgende van het Burgerlijk Wetboek.

Meer lezen?

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *