Een legaat is een clausule die je kunt opnemen in je testament. Je kunt met een legaat specifieke goederen nalaten aan iemand. In dit blog leg ik uit wat de betekenis is van een legaat. Ook ontdek je welke soorten legaten je kunt opnemen in je testament.
Het verschil tussen een erfstelling en een legaat
In de meeste testamenten worden meerdere clausules opgenomen. De populairste clausules zijn een erfstelling, een executeursbenoeming, een uitsluitingsclausule en een legaat.
Wat is een erfstelling?
Een testament is eigenlijk niet compleet zonder een erfstelling. Dit houdt in dat je één of meer erfgenamen benoemt. Op het moment dat je overlijdt gaan alle bezittingen en schulden over op je erfgenaam. Heb je bijvoorbeeld een koophuis met een hypotheek? Dan gaat zowel de eigendom als de hypotheekschuld over op jouw erfgenaam. Om deze reden is het belangrijk dat je erfgenaam de nalatenschap “beneficiair” aanvaardt als er schulden zijn. Daarmee beschermt de erfgenaam zijn eigen vermogen.
Bij een erfstelling hoef je geen individuele goederen te benoemen. Alles wat je hebt gaat automatisch over op je erfgenaam. Je kunt geen erfgenaam benoemen van je koophuis. Je kunt alleen een erfgenaam benoemen van je gehele nalatenschap of een percentage daarvan. Dit omvat automatisch ook het koophuis, zonder dat je dit hebt genoemd in je testament.
Wat is een legaat?
Een legaat is een uiterste wilsbeschikking waarin de erflater aan één of meer personen een vorderingsrecht toekent. Deze wettelijke definitie zal voor veel mensen niet erg duidelijk zijn. Met het begrip uiterste wilsbeschikking wordt bedoeld dat het een clausule in een uiterste wil moet zijn. Dit betekent dat er vormvoorschriften gelden. Zo moet het document eenzijdig zijn en, afhankelijk van wat je wilt regelen, in een notariële akte worden vastgelegd. Eenzijdig betekent dat je geen contract mag ondertekenen waarin je afspreekt dat iemand je erfgenaam is of een legaat krijgt. In het Nederlandse erfrecht zijn dergelijke afspraken verboden.
Het begrip vorderingsrecht houdt in dat een legaat niet automatisch werkt. Hierin verschilt een legaat dus van een erfstelling. Als iemand een erfstelling aanvaardt wordt hij daardoor eigenaar van de koopwoning van de overledene. Als iemand een legaat van een koopwoning aanvaardt krijgt hij alleen maar een vorderingsrecht tot levering van de eigendom. Dit betekent dat de erfgenaam eigenaar is tot het moment waarop hij de woning bij de notaris overdraagt aan de legataris.
Een geldlegaat heeft bijvoorbeeld tot gevolg dat de legataris een vorderingsrecht heeft tot betaling van een geldbedrag. De wederpartij van dit vorderingsrecht is de erfgenaam. Door de aanvaarding van de erfenis neemt de erfgenaam de verplichting op zich om een geldbedrag te betalen aan de legataris.
Nog een verschil tussen een legaat en een erfstelling is dat de legataris geen schulden erft. Om deze reden is het niet mogelijk om een legaat beneficiair te aanvaarden. Ook is de legataris niet verantwoordelijk voor de afwikkeling van de erfenis. Deze verplichting rust op de erfgenamen of de executeur. Je kunt een legaat dus gebruiken als je iets wilt nalaten aan iemand die je niet wilt belasten met de afwikkeling van je erfenis.
Welke soorten legaten zijn er?
Je kunt een legaat voor uiteenlopende wensen gebruiken. Of je nou een koopwoning of een auto wilt legateren of je huisdier of een geldbedrag. Het kan allemaal. Ben jij op dit moment bezig met je testament en wil je weten wat er mogelijk is en waar je op moet letten? Bekijk dan de video met uitleg en tips hieronder:
1. Het geldlegaat
Het meest bekende legaat is uiteraard het legaat van een geldbedrag. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat je alleenstaand bent zonder kinderen. Zonder testament is je familie erfgenaam. Misschien vind je dat prima, maar wil je wel een paar geldbedragen nalaten aan vrienden of goede doelen. Dit kan dus met een legaat.
Wanneer je een geldlegaat opneemt in je testament is het belangrijk om na te denken over de volgende zaken:
- Geld wordt elk jaar minder waard. Stel dat je een legaat opneemt van € 10.000. Op dit moment kun je daar nog een tweedehands auto voor kopen. Over twintig jaar koop je er misschien nog net een nieuwe fiets van. Je kunt daarom overwegen om een indexatieclausule op te nemen in je testament.
- De fiscale regels kunnen veranderen. Wil je bijvoorbeeld een legaat opnemen van het belastingvrije bedrag? Realiseer je dan dat de overheid de vrijstellingen kan aanpassen. Neem daarom altijd een maximumbedrag op in je testament.
- Hoe snel moet het legaat worden uitbetaald? Als je daar niks over zegt in je testament is het legaat opeisbaar zes maanden na je overlijden. Je mag in je testament afwijken van deze termijn. Je kunt de termijn bijvoorbeeld verkorten als iemand het geld echt nodig heeft. Of je kunt de termijn verlengen als je erfgenaam meer tijd nodig heeft om de erfenis af te wikkelen.
- Stel dat je bij leven al een grote schenking doet aan de legataris. Wil je dat dit bedrag in mindering komt op het legaat? Of blijft het volledige legaat dan in stand?
- Stel dat de legataris, de ontvanger van het legaat, eerder dan jou overlijdt. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat jij 70 jaar bent en dat je een legaat opneemt voor je broer die 75 jaar is. Vervalt het legaat als je broer overlijdt? Of moet het bedrag dan naar de kinderen van je broer?
Belangrijk om te weten: een geldlegaat kun je niet vastleggen zonder notaris. Veel mensen zijn bekend met het begrip “codicil”. Dit is een zelfgemaakt onderhands testament waarin je een paar onderwerpen kunt regelen. Een geldlegaat kan niet in een codicil worden geregeld.
2. Legaat van roerende zaken
Wat je wel in een codicil kunt regelen is een legaat van sommige roerende zaken. Met de nadruk op “sommige”, want niet alle roerende zaken mogen in een codicil. De wet beperkt de legaten in een codicil tot “kleren, lijfstoebehoren, lijfsieraden en tot de inboedel behorende zaken en boeken”. Je kunt bijvoorbeeld de televisie, de linnenkast en je trouwring vermelden in een codicil. Maar een auto, motorfiets of camper kun je dus niet legateren in een codicil. Daar heb je dus een notarieel testament voor nodig.
Bij een legaat van roerende zaken is het belangrijk om te letten op het volgende:
- Omschrijf duidelijk welke zaken je bedoelt. Stel dat je op dit moment een Volkswagen hebt en in je testament bepaalt: “Ik legateer mijn Volkswagen aan mijn neef Frits”. Wat gebeurt er dan als je over een paar jaar die Volkswagen inruilt en een Hyundai koopt? Bespreek dus met de notaris wat er moet gebeuren als de omstandigheden wijzigen.
- Is de waarde van de roerende zaak groter dan de vrijstelling van de legataris? Dan moet over het meerdere erfbelasting worden betaald. Voor broers, zusters, neven en nichten is de erfbelasting minimaal 30%. Moet de legataris deze belasting zelf betalen of wil je dat de belasting uit de erfenis wordt betaald? Als je kiest voor het laatste, dan moet je dit uitdrukkelijk in je testament zetten.
- Veel ouderen zonder kinderen benoemen goede doelen tot erfgenaam. Het is een populaire optie om in dat geval iets te zeggen over de inboedel. Je kunt bijvoorbeeld de notaris tot executeur benoemen en vermelden dat je inboedel naar de kringloop mag. Een andere optie is dat je de inboedel aan je familie nalaat. Omschrijf in dat geval duidelijk wat je verstaat onder het begrip “inboedel”. Valt de auto er bijvoorbeeld ook onder?
3. Legaat van onroerende zaken
Het is niet altijd de bedoeling dat de erfgenaam het huis erft. Misschien heb je wel een vakantiehuisje dat je aan een goede vriend wilt nalaten. Of wil je aan één van de kinderen het recht toe kennen om je huis over te nemen uit de erfenis. Dit laatste kan met een “legaat tegen inbreng”. Dit betekent dat de legataris de waarde van het huis moet vergoeden aan de nalatenschap. Je kunt het zien als een soort “eerste recht van koop”.
Als je een onroerende zaak wilt legateren, dan is het belangrijk om over de volgende dingen na te denken:
- De kosten voor de afgifte van het legaat. Hierbij kun je denken aan de kosten van de notaris, het kadaster en de eventuele taxateur. Maar ook de maandelijkse kosten van het huis tussen jouw overlijden en de afgifte van het legaat. Denk bijvoorbeeld aan de gemeentelijke belastingen, de maandlasten voor de hypotheek en de verzekeringspremie. Vermeld duidelijk in je testament voor wiens rekening deze kosten komen en vanaf welke datum.
- Bespreek de juridische en fiscale gevolgen van het legaat met de notaris. Wordt met het legaat aan één kind bijvoorbeeld de legitieme portie van de andere kinderen geschonden? En wat zijn bijvoorbeeld de gevolgen voor de erfbelasting als de taxatiewaarde afwijkt van de WOZ-waarde?
- Stel dat het huis wordt verkocht vóór jouw overlijden. Bijvoorbeeld omdat je naar het verpleeghuis gaat. Moet er voor dat scenario iets worden bepaald in je levenstestament? Bijvoorbeeld de instructie om de woning aan te bieden aan de legataris? Een levenstestament is een notariële akte waarin je uit voorzorg een uitgebreide volmacht geeft aan je vertrouwenspersoon. Veel mensen laten dit document tegelijk met hun gewone testament opstellen.
4. Legaten voor de langstlevende
Legaten kunnen ook gebruikt worden als onderdeel van een langstlevende constructie. Zo kun je bijvoorbeeld de volledige erfenis nalaten aan de langstlevende en in ruil daarvoor een vordering legateren aan je kinderen. Deze vordering is vervolgens pas opeisbaar na het overlijden van de langstlevende. Dit is de meest gebruikelijke langstlevende constructie voor samenwoners met kinderen.
Een andere optie is dat je niet de langstlevende tot erfgenaam benoemt maar de kinderen. In ruil daarvoor legateer je het vruchtgebruik aan de langstlevende. Het gevolg hiervan is dat je kinderen erfgenaam zijn, maar dat hun erfdeel belast is met een vruchtgebruik voor de langstlevende. Hier kun je bijvoorbeeld voor kiezen als je kinderen geboren zijn uit een eerdere relatie. Deze constructie geeft de kinderen meer zekerheid over hun erfdeel.
Nog een ander voorbeeld is het zogenoemde “opvullegaat” voor de langstlevende. Stel dat je getrouwd bent en samen kinderen hebt. Op grond van de wet zijn de langstlevende en de kinderen dan samen erfgenaam. De volledige erfenis wordt toegedeeld aan de langstlevende en de kinderen erven in ruil daarvoor een geldvordering. Over de waarde van deze vordering moet erfbelasting worden betaald. Het is daarom een populaire optie om de verkrijging van de langstlevende “op te vullen” met een legaat. Hierdoor gaat de vordering van de kinderen omlaag, waardoor je de heffing van erfbelasting uitstelt tot na het overlijden van de langstlevende.
5. Legaat voor de kleinkinderen
Een legaat voor de kleinkinderen is een bijzonder soort geldlegaat. Het houdt in dat je als opa of oma beslist om een deel van je erfenis aan de kleinkinderen te geven. Dit doe je door een geldbedrag te legateren aan de kleinkinderen. De meeste mensen laten hooguit het vrijgestelde bedrag na aan de kleinkinderen. De reden hiervoor is dat boven de vrijstelling de erfbelasting minimaal 18% bedraagt. Dit is flink hoger dan de 10% erfbelasting die voor kinderen geldt.
Overweeg je een legaat voor de kleinkinderen op te nemen? Ik heb hier een apart blog over geschreven en een video gemaakt over alle opties. Voor meer uitleg kun je hier kijken.
6. Legaat vrij van rechten en kosten
Het begrip erfbelasting kennen we pas sinds 2010. Vóór dat jaar spraken we van “successierecht”. Met het begrip “vrij van recht” wordt bedoeld “vrij van successierecht” (tot 2010) of “vrij van erfbelasting” (na 2010).
De uitdrukking “vrij van recht” is een beetje misleidend omdat er wel degelijk erfbelasting wordt betaald. Het verschil is dat niet de legataris maar de erfgenaam deze belasting moet betalen. Het komt er in feite op neer dat een legaat vrij van recht betekent dat het legaat “netto” wordt overgemaakt aan de legataris. De erfgenamen betalen de erfbelasting uit de erfenis. Voor de legataris betekent dit dat hij meer erft, omdat iemand anders de erfbelasting betaalt. Dit heeft helaas tot gevolg dat de erfbelasting hoger wordt.
Stel dat je bijvoorbeeld in 2025 een legaat van € 10.000 wilt nalaten aan je zuster. Hiervan is € 2.690 vrijgesteld. Het meerdere valt in de 30% schijf van de erfbelasting. Dit betekent dat er € 2.193 naar de belastingdienst gaat en € 7.807 naar je zuster. Stel nu dat je hier een “legaat vrij van recht” van maakt. In dit geval staat vast dat je zuster netto € 10.000 ontvangt. De erfbelasting is hoger omdat deze over een hoger bedrag wordt berekend. Dit hogere bedrag bereken je door het legaat (voor zover dit de vrijstelling overstijgt) te delen door 0,7. Let op: deze 0,7 geldt alleen voor een legaat binnen de eerste schijf van 30%. In totaal gaat er nu € 3.133 naar de belastingdienst en € 10.000 naar je zuster. De totale kosten voor je nalatenschap gaan omhoog van € 10.000 naar € 13.133.
7. Het voorwaardelijke legaat
Het is mogelijk om aan een legaat voorwaarden te verbinden. Denk bijvoorbeeld aan een legaat voor je vriendin, onder de voorwaarde dat jullie ten tijde van het overlijden nog samenwonen. Ga je uit elkaar en woon je niet meer op hetzelfde adres? Dan is het legaat vervallen vanwege de opgenomen voorwaarde.
Een ander voorbeeld is een voorwaarde die je oplegt aan de legataris. Bijvoorbeeld een legaat van € 1.000 aan een kennis onder de voorwaarde dat hij of zij goed voor jouw schildpad moet zorgen. Stel dat de schildpad binnen enkele weken na jou overlijdt. Is het legaat dan vervallen? Hoe bewijs je als legataris dat je goed voor de schildpad hebt gezorgd? Het spreekt voor zich dat notarissen dit soort voorwaarden liever niet opnemen in een testament.
Het komt wel eens voor dat iemand verregaande voorwaarden wil opleggen aan een kind of kleinkind. Enkele jaren geleden moest de rechter een beslissing nemen over het volgende geval. Grootouders wilden een schenking doen aan hun kleinkind waarbij eisen werden gesteld aan de leefstijl van het kleinkind. De rechter vond daar, mijns inziens volkomen terecht, het volgende van:
De schenkingsovereenkomst zal overigens door verzoekers zijn ingegeven vanuit de beste bedoelingen, maar de voorwaarden neigen naar een financieel dwangmiddel om aan de kleinkinderen tot (bijna) in lengte van dagen op vele gebieden een levensstijl op te leggen zoals verzoekers die voorstaan. Het komt de kantonrechter voor dat er pedagogisch andere middelen zijn om (klein)kinderen de juiste geachte levensstijl mee te geven.
In bijzondere gevallen kan de rechter de voorwaarden van een legaat wijzigen of opheffen:
8. Een legaat voor je (huis)dier
Notarissen krijgen regelmatig de vraag om iets in een testament te vermelden over een (huis)dier. Bijvoorbeeld over een hond, een kat of een paard. Het is niet mogelijk om een dier tot erfgenaam te benoemen. Juridisch gezien ben je eigenaar van je dier. Je kunt een dier dus nalaten aan iemand in je testament.
Bij een legaat van een dier is het belangrijk om rekening te houden met een wijziging van omstandigheden. Wat als je op het moment van je overlijden al twee honden verder bent? Geldt het legaat ook voor toekomstige huisdieren of alleen voor het huidige huisdier dat je bij naam noemt in je testament?
Verder is het verstandig om na te denken over een geldbedrag voor de legataris. Bijvoorbeeld een vast bedrag in één keer of een maandelijks bedrag zolang je huisdier nog leeft.
9. Begunstigde van een verzekering
Er is één manier om een geldbedrag aan iemand na te laten zonder een bezoek aan de notaris. Je kunt namelijk een overlijdensrisicoverzekering afsluiten en daarin iemand als begunstigde aanwijzen. Denk bijvoorbeeld aan de situatie dat je een jaar of 30 bent en dat je een broer of zus hebt die financieel afhankelijk is van jou. Dan zou je hem of haar goed verzorgd achter kunnen laten door een overlijdensrisicoverzekering af te sluiten en daarin je broer of zus aan te wijzen als begunstigde. Vaak kun je voor een paar euro per maand al een flink bedrag verzekeren.
10. Kunst legateren aan een museum
Ouderen zonder kinderen nemen graag goede doelen op in hun testament. Vaak neemt men één of meer legaten op voor musea. Behalve een geldbedrag zou je ook kunst kunnen nalaten aan een museum. Mocht je dat overwegen, dan is het een goed idee om contact op te nemen met het betreffende museum. Dit is ook verstandig als je een groot geldbedrag wilt nalaten aan een museum. Bij veel goede doelen is het namelijk mogelijk om persoonlijke wensen te koppelen aan een legaat. Moet er bijvoorbeeld een speciale tentoonstelling van worden gefinancierd? Of mag het museum jouw geld ook gebruiken voor een verbouwing?
Heb jij thuis kunst aan de muur hangen die eigenlijk in een museum hoort? Bespreek dit dan met de notaris. Er is namelijk een speciale regeling waarmee je erfgenamen de erfbelasting kunnen betalen met je kunstwerk.
Meer lezen?
- Zo maak je zelf een codicil (met voorbeeld).
- Meer uitleg over een “koopoptie” in je testament.
- Heeft een legataris recht op inzage van de erfenis?
- Meer uitleg over een legaat voor je kleinkind.
- Rekenhulp erfbelasting van de belastingdienst.
- Meer uitleg over een legaat “vrij van recht”.
Veelgestelde vragen:
Wat is een legaat?
Een legaat is een uiterste wilsbeschikking waarin de erflater aan één of meer personen een vorderingsrecht toekent. Hierbij kun je bijvoorbeeld denken aan een geldlegaat. Als de legataris het geldlegaat aanvaardt, dan erft hij een vorderingsrecht tot betaling van een geldbedrag.
Welke soorten legaten zijn er?
Er zijn verschillende soorten legaten. Een legaat kan bijvoorbeeld zien op een geldbedrag, een koophuis, een auto of zaken uit de inboedel. Maar ook legaten van (huis)dieren zijn mogelijk. Of bijvoorbeeld een legaat van een bijzonder recht dat op dit moment nog niet eens bestaat. Hierbij kun je denken aan het recht van vruchtgebruik over je nalatenschap. Ook dit kun je bij testament toekennen in de vorm van een legaat. Het gevolg hiervan is dat je erfgenamen verplicht zijn om een vruchtgebruik te vestigen op de erfenis ten gunste van de legataris.