Lat relatie, zo zit het juridisch en fiscaal

Nederland telt steeds meer alleenstaanden. Tussen 1947 en 2017 groeide het aantal mensen dat alleen woonde van 285.000 naar bijna 3.000.000. Van deze groep heeft ongeveer 20% een partner. Wel een relatie hebben maar niet samenwonen heeft belangrijke fiscale en juridische gevolgen. De regels werken soms in je voordeel maar vaak in je nadeel. In dit blog vind je een antwoord op een aantal veel gestelde vragen over de “lat-relatie”.

Wat is de betekenis van de afkorting “LAT relatie”?

De afkorting LAT staat voor Living Apart Together, dus wel samen zijn maar niet samen wonen. Volgens de cijfers van het CBS vallen ongeveer 600.000 Nederlanders onder dit begrip. Het is dus een flinke groep. Nederland is met veel zaken erg vooruitstrevend. Zo kunnen twee personen van hetzelfde geslacht sinds 2001 met elkaar trouwen en kunnen samenwoners sinds 2003 een modern langstlevende testament maken. Maar voor stellen die niet samenwonen is nog altijd heel weinig geregeld. Het zogenoemde “latten” krijgt niet de erkenning en bescherming die andere relatievormen wel hebben.

Wanneer woon je eigenlijk samen?

Om het nog ingewikkelder te maken, hanteert de overheid meerdere definities voor de begrippen “samenwonen” en “partner”. Het kan zijn dat je in dezelfde situatie voor de ene regeling wel partner bent, maar voor de andere regeling niet.

• Het pensioenfonds vindt bijvoorbeeld dat je pas samenwoont als je op hetzelfde adres bent ingeschreven. Dit is van belang voor het partnerpensioen.
• Volgens de SVB kun je ook samenwonend zijn terwijl je niet op hetzelfde adres bent ingeschreven. Dit is van belang voor de hoogte van je AOW.
• Heb je recht op een bijstandsuitkering? Dan zijn de regels nog strenger. De gemeente kan zelfs een onderzoek instellen bij een vermoeden dat jullie feitelijk samenwonen.
• De belastingdienst heeft voor elke regeling een ander partnerbegrip. Voor toeslagen ben je eerder partner dan voor de inkomstenbelasting of de erfbelasting.

Uit onderzoek van het CBS blijkt dat veel stellen met een LAT relatie wel de wens hebben om te gaan samenwonen of te trouwen. Bij jongere stellen liggen deze percentages een stuk hoger dan bij oudere stellen. Van alle 50-plussers met een LAT relatie is de meerderheid niet van plan om te gaan samenwonen.

Kun je een samenlevingscontract maken bij een lat relatie?

Het belangrijkste doel van een samenlevingscontract is de officiële erkenning van het samenwonen. Hierbij kun je denken aan het pensioenfonds, de belastingdienst en het erfrecht. Soms maken stellen alvast een samenlevingscontract met het oog op de geplande samenwoning. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat jullie samen een nieuwbouwhuis hebben gekocht dat nog in aanbouw is. Het is verstandig om in dat geval een samenlevingscontract te hebben, ook al woon je nog niet samen. Je bent namelijk al wel samen eigenaar. De meeste gevolgen van het samenlevingscontract gaan echter pas in zodra je officieel samenwoont blijkens de inschrijving bij de gemeente.

Voor echte “latters” heeft het geen zin om een regulier samenlevingscontract te maken. Ik neem aan dat jullie officieel geen gezamenlijke huishouding voeren en ook niet samen eigenaar zijn van een koopwoning. De inhoud van een standaard samenlevingscontract is in dat geval niet geschikt voor jullie situatie.

Bestaat er ook een soort Lat-Contract?

Ik vind het helemaal geen gek idee. Je zou een aantal afspraken prima kunnen vastleggen in een soort Lat-Contract. Bijvoorbeeld hoe je de kosten verdeelt van gezamenlijke activiteiten en bezittingen. Denk bijvoorbeeld aan een vakantiewoning of een camper. Stel dat degene die de camper op naam heeft plotseling overlijdt. Wat zijn in dat geval de rechten van de ander?

Ook zou je in zo’n contract bijvoorbeeld een medische volmacht kunnen opnemen. Daarmee kun je bij zorgverleners aantonen dat je elkaars partner bent. Denk aan de situatie dat één van beiden in het ziekenhuis belandt of langdurige zorg nodig heeft. Dan is het wel fijn dat je op grond van de medische volmacht mee mag praten over gezondheidskwesties.

Een dergelijk contract kun je volgens mij maken zonder notaris. Let op: je kunt niet in een contract afspreken wat er met je erfenis gebeurt. Willen jullie elkaar tot erfgenaam of executeur benoemen? Dan heb je een notaris nodig om een testament te maken. Sommige legaten kun je trouwens opnemen in een zelfgemaakt codicil. Dit laatste kan wel zonder notaris.

Kun je bij een LAT relatie een levenstestament maken?

Een levenstestament is een uitstekende optie voor stellen die niet samenwonen. Dit is een algemene volmacht die je uit voorzorg vastlegt bij de notaris. Al meer dan 1 miljoen (!) Nederlanders hebben dit geregeld. Het maken van een levenstestament heeft geen nare fiscale of juridische gevolgen. Bovendien is de inhoud van een levenstestament voor “latters” net zo geldig als voor andere stellen die wel samenwonen.

De volmacht in het levenstestament ziet bijvoorbeeld op het regelen van de bankzaken en belastingen als je dat in de toekomst zelf niet meer kunt. Ook kun je met het levenstestament bijvoorbeeld de huisvesting en verzorging regelen voor je partner. Denk bijvoorbeeld aan het scenario dat één van jullie beiden moet worden opgenomen in een revalidatieoord of verpleeghuis. In dit soort gevallen zal het levenstestament zijn waarde bewijzen. Zonder levenstestament ligt de bal bij je familie om een beschermingsbewind aan te vragen.

Kun je bij een LAT relatie een testament maken?

De basis van het levenstestament is een volmacht die stopt bij je overlijden. Wil je vastleggen wat er na je overlijden met je erfenis moet gebeuren? Dan heb je een gewoon testament nodig. Op zich kun je een testament maken als je niet samenwoont, maar er zijn wel flinke beperkingen.

Een eerste obstakel is dat je partner geen recht heeft op de partnervrijstelling voor de erfbelasting. Dit betekent dat je partner in 2024 een vrijstelling heeft van slechts € 2.658. Daarboven gelden twee tariefschijven van 30% en 40%. Gaan jullie een geregistreerd partnerschap aan of wonen jullie officieel langer dan 6 maanden samen met een samenlevingscontract? Dan geldt voor de erfbelasting de partnervrijstelling. Deze is in 2024 maximaal € 795.156. Bij een erfenis van bijvoorbeeld € 500.000 betekent dit dat de erfbelasting omlaag gaat van € 183.700 naar € 0!

Een ander probleem zijn de rechten van je eventuele kinderen. Ben je getrouwd, heb je een geregistreerd partnerschap of ben je samenwonend met contract? Dan kun je in een testament bepalen dat de erfenis eerst naar je partner gaat en pas daarna naar de kinderen. Dit laatste houdt in dat de kinderen een geldvordering erven die ze pas kunnen opeisen na het overlijden van de langstlevende. Het erfrecht biedt deze optie niet voor stellen met een lat-relatie. Als jullie officieel niks van elkaar zijn, dan mogen de kinderen hun erfdeel direct na jouw overlijden opeisen.

De aanmelding voor het partnerpensioen

Je staat er misschien niet elke dag bij stil, maar je pensioenrechten zijn een belangrijk deel van je vermogen. Het pensioen vererft niet via je testament. Je kunt hier dus geen erfgenaam voor aanwijzen. Wel is het mogelijk om je partner aan te wijzen als begunstigde voor het zogenoemde “partnerpensioen”. Dit houdt in dat je partner na jouw overlijden recht heeft op een maandelijkse uitkering. Veel mensen weten niet dat deze uitkering direct ingaat na het overlijden en dus niet pas op het moment dat de langstlevende partner stopt met werken.

De aanmelding voor het partnerpensioen is misschien wel het belangrijkste wat stellen moeten regelen. Het partnerpensioen is in veel gevallen zelfs meer waard dan de erfenis. Check zelf maar eens op je pensioenoverzicht hoe hoog het jaarlijkse partnerpensioen op dit moment zou zijn. Vermenigvuldig dat met de statistische levensverwachting van je partner en je komt uit op een enorm bedrag!

Voor “latters” is het enorm frustrerend dat ze elkaar niet kunnen aanmelden voor het partnerpensioen. Dit kan alleen als je getrouwd bent, een geregistreerd partnerschap hebt of officieel samenwoont op hetzelfde adres.

Sluit een overlijdensrisicoverzekering af!

Het is ontzettend vervelend dat je partner zoveel erfbelasting moet betalen en bovendien geen recht heeft op jouw partnerpensioen. Gelukkig is er een andere manier om elkaar belastingvrij (!) goed verzorgd achter te laten. Veel stellen realiseren zich niet dat ze eenvoudig een kruislingse verzekering kunnen afsluiten op elkaars leven. Dit houdt in dat partner A een verzekering afsluit op het leven van partner B en andersom partner B een verzekering afsluit op het leven van partner A.

Het voordeel van zo’n kruislingse polis is dat de uitkering belastingvrij is. Hiermee kun je bijvoorbeeld de heffing van erfbelasting opvangen als je elkaar tot erfgenaam wilt benoemen. Ook is het een mooie manier om elkaar toch wat na te laten als een langstlevende regeling niet mogelijk is omdat je kinderen hebt. Is het niet mogelijk om je partner aan te melden voor het partnerpensioen? Dan is een overlijdensrisicoverzekering een goed alternatief om elkaar toch goed verzorgd achter te laten.

Regel je uitvaart

Op grond van de Wet op de lijkbezorging moet de begrafenis of crematie plaatsvinden overeenkomstig “de vermoedelijke wensen” van de overledene. Verder is er een belangrijke rol weggelegd voor de “nabestaanden”. Wie dat precies zijn, daar is de wet niet duidelijk over. Je kunt het je haast niet voorstellen, maar over uitvaarten worden zelfs rechtszaken gevoerd tussen nabestaanden. Officieel ben je niks van elkaar als je niet samenwoont. Het is dus extra belangrijk om goed vast te leggen hoe jouw afscheid er uit moet zien. Dit voorkomt onduidelijkheid of conflicten na je overlijden.

Het vastleggen van je uitvaartwensen kan zonder notaris. Sommige mensen denken dat je dit in een testament moet regelen, maar hier is geen wettelijke basis voor. Wat je zelf op papier zet is net zo geldig.

Is een partnerschap slim als je niet samenwoont?

Het is mogelijk om een geregistreerd partnerschap aan te gaan zonder samen te wonen. Dit wordt volledig erkend door de Nederlandse overheid. Je hebt dus recht op partnerpensioen en een grote vrijstelling voor de erfbelasting. Maar het betekent ook dat je fiscaal partner en toeslagpartner bent. Daarnaast ontstaat er bijvoorbeeld een gemeenschap van goederen. Gaan jullie in de toekomst uit elkaar? Dan moet je misschien partneralimentatie betalen.

Je kunt van tevoren partnerschapsvoorwaarden opstellen bij de notaris, maar het enige gevolg hiervan is dat je geen gemeenschap van goederen hebt. De andere gevolgen blijven hetzelfde. Je kunt bijvoorbeeld niet afspreken dat je geen partneralimentatie hoeft te betalen bij een scheiding of dat je geen fiscaal partner wilt zijn.

Het grote voordeel van een partnerschap is dat je goed beschermd achterblijft bij overlijden. Een specifiek nadeel voor oudere stellen is het gevolg van een partnerschap voor de AOW. Dit stel heeft hier zelfs jaren over geprocedeerd. Laat je niet wijsmaken dat een geregistreerd partnerschap zonder samenwonen geen gevolgen heeft voor de AOW.

Sommige stellen zijn getrouwd maar niet samenwonend. Denk bijvoorbeeld aan echtparen die tijdelijk uit elkaar zijn, maar die nog niet toe zijn aan een scheiding. Trouwen zonder samenwonen is juridisch mogelijk, maar het heeft dezelfde nadelige gevolgen als een partnerschap.

Kun je fiscaal partner zijn als je een lat relatie hebt?

Het geregistreerd partnerschap moet je niet verwarren met het fiscaal partnerschap. Bij een geregistreerd partnerschap verandert je burgerlijke staat. Je geeft elkaar het jawoord bij de gemeente, net als bij een huwelijk. Het fiscaal partnerschap houdt in dat je samen belastingaangifte doet.

Je kunt alleen fiscaal partner zijn als je getrouwd bent, een geregistreerd partnerschap hebt of samenwoont. Als je samenwoont geldt er altijd nog een aanvullende eis. Je moet bijvoorbeeld een notarieel samenlevingscontract hebben of samen een huis hebben gekocht.

Je kunt op zich wel trouwen of een partnerschap aangaan als je niet samenwoont. Maar zoals je hierboven al hebt kunnen lezen, heeft dit een aantal gevolgen waar de meeste “latters” niet op zitten te wachten.

Extra aandachtspunten als jullie samen een kind hebben

Ik spreek regelmatig stellen met kinderen die om verschillende redenen niet kunnen of willen samenwonen. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat je vanwege je werk of studie tijdelijk of blijvend niet op hetzelfde adres kunt wonen. Ook zijn er stellen die om persoonlijke redenen niet willen samenwonen. Gelukkig kun je de juridische kant van het ouderschap prima regelen als je een lat relatie hebt.

• Zo regel je gratis de erkenning van het kind.
• Hier kun je gratis het gezag aanvragen als je dit nog niet hebt geregeld.
• Ook het benoemen van een voogd kan zonder kosten te maken.
• Je kunt een gratis partnerschap overwegen.

Woon je niet samen met je partner maar hebben jullie samen wel een kind? Maak in dat geval altijd een testament. Daarin kun je bijvoorbeeld het volgende regelen:

• Benoem je kind tot erfgenaam en wijs ook een reserve erfgenaam voor het geval jullie samen wat overkomt. Denk er aan om als vader de erkenning te regelen. Dit is belangrijk voor de erfbelasting en het wezenpensioen.
• Wijs je partner aan als executeur en testamentair bewindvoerder zolang je kind nog minderjarig is.
• Heb je geen koopwoning of bouw je geen pensioen op? Sluit dan een overlijdensrisicoverzekering af zodat je partner en kind niet met lege handen achterblijven als jou wat overkomt.

Hoe zou je de zaken het beste kunnen regelen?

Weinig stellen zullen kiezen voor een geregistreerd partnerschap zonder dat ze samenwonen. Gelukkig zijn er genoeg andere opties voor stellen met een latrelatie:

• Maak een levenstestament, zodat op de lange termijn je vertegenwoordiging is geregeld.
• Maak een testament en leg vast wie je erfgenamen zijn. Benoem altijd een executeur die de erfenis afwikkelt. Eventueel kun je de notaris vragen om executeur te zijn of reserve executeur indien je partner wegvalt.
• Leg je uitvaartwensen vast en sluit een uitvaartverzekering af. Daarmee voorkom je dat er na jouw overlijden gedoe ontstaat over wie de kosten van de uitvaart moet betalen. Eventueel kun je in een testament je partner tot uitvaartexecuteur benoemen.
• Heb je kinderen of wil je om een andere reden (bijvoorbeeld de hoge erfbelasting) je partner niet tot erfgenaam benoemen? Overweeg dan om een overlijdensrisicoverzekering af te sluiten ten gunste van je partner.
• Leg in een zelfgemaakt codicil vast hoe je denkt over de inboedel, sieraden en andere persoonlijke bezittingen. Je kunt bijvoorbeeld een aantal zaken aan je partner nalaten. Zolang de totale waarde onder een paar duizend euro blijft betaalt je partner geen erfbelasting.
• Hebben jullie gezamenlijke bezittingen? Leg dan duidelijk vast wat van wie is en hoe het zit met eigen geld en eventuele financieringen. Denk bijvoorbeeld aan een gezamenlijke camper of boot.

Is een gezamenlijke rekening slim als je een lat relatie hebt?

Het lijkt zo handig, samen even een rekening openen. Maar pas wel op met je AOW of eventuele toeslagen en uitkeringen. De overheid kan het hebben van een gezamenlijke rekening tegen jullie gebruiken als men vindt dat jullie stiekem toch samenwonen. Hebben jullie beiden geen recht op uitkeringen of toeslagen? Dan zou een gezamenlijke rekening bij een lat relatie geen problemen moeten geven.

Meer lezen?

• Dit zijn de 10 redenen waarom stellen kiezen voor een partnerschap.
• Alles wat je moet weten over het levenstestament.
• Hier vind je een gratis voorbeeld testament voor een alleenstaande.
• Meer uitleg over het maken van een codicil.
• Waarom het regelen van je partnerpensioen zo belangrijk is.