Hoe worden erfgenamen opgespoord?

Ieder land heeft zijn eigen procedure waarmee erfgenamen worden opgespoord. In veel landen heeft de rechtbank daarbij een belangrijke rol. Zo is het bijvoorbeeld heel gebruikelijk dat een rechter vaststelt wie de erfgenamen zijn van de overledene. In de Nederlandse wet is geregeld dat een notaris mag vaststellen wie de erfgenamen zijn. Dit gebeurt in een zogenoemde “verklaring van erfrecht”. Dat is een notariële akte waarin de notaris verklaart wie de erfgenamen zijn.

Hoe worden de erfgenamen opgespoord door de notaris?

Allereerst is van belang dat de notaris niet uit eigen beweging aan de slag gaat. Iemand moet aan de notaris een opdracht geven om een verklaring van erfrecht te maken. Dit kan bijvoorbeeld een vermoedelijke erfgenaam zijn. Of een door de overledene benoemde executeur. Veel mensen weten niet dat je een verklaring van erfrecht online kunt aanvragen.

Zodra de notaris een opdracht heeft gekregen, controleert hij of de overledene een testament had. Dit kan heel eenvoudig door het Centraal Testamentenregister te raadplegen. Dit is een digitaal register wat de notaris online kan inzien. De notaris weet dus direct of er een testament is. Bij het testamentenregister is niet bekend wat er in het testament staat. De notaris moet dus een kopie opvragen voordat hij de inhoud van het testament kan beoordelen.

Als er een testament is dan staat daar meestal een erfstelling in. Dit betekent dat de overledene zelf zijn erfgenamen heeft benoemd. Soms zijn de erfgenamen in het testament bij naam genoemd. Voorbeeld: “Ik benoem mijn broer Frits tot mijn enige erfgenaam”. In andere gevallen staan er geen namen in. Voorbeeld: “Ik benoem mijn echtgenote en mijn kinderen tot mijn enige erfgenamen”. In dat geval moet de notaris controleren wie de echtgenote en de kinderen zijn.

De notaris kan het adres van de in het testament benoemde erfgenamen opsporen in de Basisregistratie Personen (BRP). Dit register van de overheid is dus toegankelijk voor notarissen. In het register kan de notaris ook zien wie de ouders en de kinderen zijn van de overledene. Andere bloedverwanten zoals broers, zusters, ooms en tantes staan niet op het BRP uittreksel van de overledene.

Heeft de overledene geen testament of heeft hij een testament zonder erfstelling? Dan bepaalt de wet welke bloedverwanten van de overledene de erfgenamen zijn.

Wie zijn de erfgenamen zonder testamentaire erfstelling?

De wet roept achtereenvolgens de volgende bloedverwanten als erfgenamen tot de nalatenschap:

1. de niet van tafel en bed gescheiden echtgenoot van de erflater tezamen met diens kinderen;
2. de ouders van de erflater tezamen met diens broers en zusters;
3. de grootouders van de erflater;
4. de overgrootouders van de erflater.

Je kijkt pas in de volgende groep als je in de vorige groep geen enkele erfgenaam vindt. In het lijstje hierboven zie je geen kleinkinderen, neven, nichten, ooms en tantes staan. Toch kunnen deze personen erfgenaam zijn. Dit kan door middel van plaatsvervulling. Hierover zegt de wet het volgende:

• De afstammelingen van een kind, broer, zuster, grootouder of overgrootouder worden bij plaatsvervulling geroepen.
• Plaatsvervulling geschiedt met betrekking tot personen die op het ogenblik van het openvallen van de nalatenschap niet meer bestaan, die onwaardig zijn, onterfd zijn of verwerpen of wier erfrecht is vervallen.
• Zij die bij plaatsvervulling erven, worden staaksgewijze geroepen tot het erfdeel van degene wiens plaats zij vervullen.
• Degenen die de erflater verder dan de zesde graad bestaan, erven niet. (Iedere stap omhoog of omlaag in de stamboom telt als een graad. Een achterkleinkind van een overgrootouder is dus een zesde graad bloedverwant.)

Een kleinkind van de erflater dat plaatsvervuller is, behoort tot de eerste groep erfgenamen. Een oom of tante kan plaatsvervuller zijn van een vooroverleden grootouder van de erflater. Deze plaatsvervuller is erfgenaam in de tweede groep. Een oom of tante van de erflater is geen erfgenaam als de erflater een kleinkind achterlaat als erfgenaam. Je kijkt namelijk pas in de volgende groep als je in de eerdere groep geen enkele erfgenaam vindt.

Bovenstaande regels gelden alleen wanneer de erflater zelf geen erfgenamen heeft benoemd. Je mag in een testament dus afwijken van de wettelijke regels. De enige beperkingen daarop zijn de minimale rechten van kinderen en langstlevende partners.

Problemen bij het vinden van de erfgenamen

Het opsporen van de erfgenamen kan een flinke puzzel zijn. Dit zijn een paar problemen waar notarissen regelmatig mee te maken krijgen:

• Stel dat een oudere persoon met veel broers en zussen overlijdt zonder kinderen en zonder testament. Op grond van de wet zijn de broers en zussen erfgenaam. Soms zijn die allemaal eerder dan de erflater overleden en gaat de erfenis dus naar hun plaatsvervullers. Het gebeurt wel eens dat hierdoor tientallen of soms zelfs honderden personen erfgenaam zijn!
• Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek is 16,2% van de Nederlandse bevolking geboren in het buitenland. Bloedverwanten in het buitenland zijn uiteraard niet bekend in de Nederlandse registers. Soms moet een erfgenamenonderzoek dus in het buitenland worden verricht.
• Nederlanders verhuizen zelf ook wel eens naar een ander land. Het gebeurt regelmatig dat iemands erfgenamen zijn geëmigreerd. In dat geval is het huidige adres niet bekend bij Nederlandse instanties. Vaak lukt het via familie of kennissen van de overledene om contact te krijgen met verre bloedverwanten in het buitenland.
• Je kunt in een testament ook rechtspersonen tot erfgenamen benoemen. Bijvoorbeeld stichtingen die goede doelen steunen. Het is mij al een paar keer gebeurd dat een dergelijk goed doel niet meer bestond of van naam was veranderd of moeilijk te vinden was in het buitenland. Vaak kun je in zo’n geval via de kamer van koophandel oude handelsnamen opzoeken of rechtsopvolgers vinden.
• Het komt wel eens voor dat verre familieleden helemaal niet reageren op berichten van de notaris. Bijvoorbeeld omdat ze de overledene niet kenden en het om een kleine erfenis gaat. Dat is uiteraard heel vervelend omdat het de afwikkeling van de erfenis vertraagt. Een oplossing in zo’n geval is dat één van de erfgenamen de nalatenschap beneficiair aanvaardt en vervolgens de rechter vraagt om een vereffenaar te benoemen. De bevoegdheden van een vereffenaar zijn vergelijkbaar met die van een executeur. Dit betekent dat de erfenis netjes afgewikkeld kan worden, ook al is nog niet precies bekend wie de erfgenamen zijn.

Wie wikkelt de erfenis af als er geen testament is?

In beginsel is de rol van de notaris beperkt tot het uitzoeken van wie de erfgenamen zijn. De conclusies hierover worden vastgelegd in een verklaring van erfrecht. Er zijn drie manieren waarop de notaris ook belast kan worden met de afwikkeling van de erfenis:

1. De erflater kan de notaris tot executeur hebben benoemd in een testament.
2. De notaris kan tot vereffenaar worden benoemd door de rechter. Dit kan bijvoorbeeld op verzoek van een erfgenaam.
3. De gezamenlijke (dus alle) erfgenamen geven een zogenoemde boedelvolmacht aan de notaris. Op grond van deze volmacht kan de notaris de erfenis afwikkelen.

Op dezelfde drie manieren kan ook een andere persoon dan de notaris de erfenis afwikkelen. De erflater kan bijvoorbeeld een broer of zus tot executeur hebben benoemd. De rechter kan ook een andere dienstverlener, bijvoorbeeld een advocaat, tot vereffenaar benoemen. Of de erfgenamen kunnen onderling afspreken dat één van hen een boedelvolmacht krijgt.

De hierboven genoemde personen (executeur, vereffenaar en boedelgevolmachtigde) bepalen niet wie de erfgenamen zijn. Alleen het testament of het wettelijke erfrecht kunnen bepalen welke personen als erfgenaam tot de nalatenschap worden geroepen. De notaris constateert in de verklaring van erfrecht hoe het zit. Bij twijfel of discussie over wie de erfgenamen zijn is het niet de bedoeling dat de notaris voor rechter gaat spelen. Is er bijvoorbeeld sprake van een onduidelijk testament en verschillen de vermoedelijke erfgenamen van mening over de uitleg? Dan kan de rechter gevraagd worden om hierover een beslissing te nemen.

Erfgenamenonderzoek bij de gemeente

Zoals ik hierboven al schreef, hebben notarissen de mogelijkheid om de Basisregistratie Personen in te zien. Op die manier kunnen ze controleren wie de kinderen en ouders zijn van de overledene. Het gebeurt regelmatig dat verdere familieleden erfgenaam zijn, zoals ooms en tantes. Als dit het geval is, dan stuurt de notaris een brief aan de gemeente met het verzoek om een erfgenamenonderzoek te doen.

Dit erfgenamenonderzoek houdt in dat een medewerker van de gemeente de stamboom van de overledene uitzoekt. Soms moeten hiervoor zelfs nog papieren archieven worden geraadpleegd. Bijvoorbeeld als de vermoedelijke erfgenaam een plaatsvervuller is van een overgrootouder. Dergelijke gegevens zijn vaak nog niet gedigitaliseerd.

De gemeente schrijft de erfgenamen niet aan over de erfenis. Dat is een taak van de notaris. De gemeente bericht de notaris over de uitslagen van het onderzoek. Vervolgens stuurt de notaris een brief aan de erfgenamen. Daarin vertelt de notaris wat de rechten en plichten van de erfgenamen zijn. Ook vraagt de notaris aan de erfgenamen om een keuze te maken uit zuivere aanvaarding, beneficiaire aanvaarding of verwerping. Nadat de aanvaarding of verwerping is geregeld kan de notaris de verklaring van erfrecht opstellen. De originele akte blijft bij de notaris in de kluis en de erfgenamen ontvangen een officieel afschrift van de akte.

Erfgenamenonderzoek in het buitenland

Is het niet duidelijk wie de erfgenamen zijn? Of is het wel duidelijk wie de erfgenamen zijn maar weet de notaris niet waar ze wonen? Uiteraard spelen deze problemen in het buitenland net zo goed als in Nederland. Dit betekent dat de notaris een beroep kan doen op buitenlandse instanties. Er zijn zelfs meerdere bureaus die gespecialiseerd zijn in internationaal erfgenamenonderzoek. Daar zijn uiteraard wel kosten aan verbonden, maar deze kunnen hopelijk ten laste van de erfenis worden gebracht.

In veel landen gebeurt het zelfs zo vaak dat de erfgenamen onbekend zijn, dat je een vergoeding kunt krijgen als je een erfgenaam weet te vinden. Een mooi voorbeeld hiervan is het BBC programma Heir Hunters (“erfgenamen jagers”) dat op tv was tussen 2007 en 2019.

Wat gebeurt er als iemand geen enkele erfgenaam heeft?

Heel soms gebeurt het dat iemand overlijdt zonder testament en zonder een bloedverwant binnen de zesde graad. In dat geval komt de erfenis toe aan de Staat. Ook een onbeheerde erfenis of een erfenis met onvindbare erfgenamen kan na verloop van tijd toevallen aan de staat.

Meer lezen?

• Meer uitleg over de verklaring van erfrecht.
• Dit kun je doen als een erfgenaam wel bekend is maar niet meewerkt.

Veelgestelde vragen:

Hoe kom je er achter dat je erfgenaam bent?

Je kunt erfgenaam zijn op grond van de wet of op grond van een erfstelling in een testament. Als je vermoedt dat je erfgenaam bent, kun je bij het Centraal Testamentenregister navragen of er een testament is. Is dat het geval? Dan kun je bij de betreffende notaris navragen of je in het testament staat als erfgenaam. Als je tot erfgenaam bent benoemd, dan heb je recht op een kopie van het testament. Op deze manier kom je er dus achter dat je erfgenaam bent.

Wie neemt contact op met de erfgenamen?

Er zijn meerdere instanties die uit eigen beweging op zoek gaan naar de erfgenamen. Soms neemt de gemeente contact op met de nabestaanden over de uitvaart. Dat kan het geval zijn als een alleenstaande persoon overlijdt en niet duidelijk is wie de uitvaart gaat regelen. Ook de belastingdienst kan uit eigen beweging een brief sturen aan de vermoedelijke erfgenamen. Dat kan het geval zijn als de belastingdienst geen aangifte erfbelasting ontvangt en daarom zelf op zoek gaat naar de erfgenamen. Een derde mogelijkheid is de notaris. Als één van de erfgenamen een verklaring van erfrecht wil laten maken, dan moet de notaris de andere erfgenamen daarover informeren.