Volgens recente cijfers van het CBS zijn er in Nederland 1,12 miljoen ongehuwde samenwonende stellen. Ongeveer 42% van hen heeft kinderen. Vanwege de sterke stijging van het aantal samenwoners zijn er ook meer vermogende samenwoners. Steeds vaker wordt de vraag gesteld hoe samenwoners hun vermogen fiscaal gunstig kunnen overdragen aan de volgende generatie. Eén van de dingen die je kunt doen is het opnemen van een finaal verrekenbeding in je samenlevingscontract.
Wat is een finaal verrekenbeding voor samenwoners?
De meeste echtparen hebben een algehele gemeenschap van goederen. Deze ontstond tot 1 januari 2018 automatisch bij het aangaan van een huwelijk. De algehele (volledige) gemeenschap van goederen heeft tot gevolg dat beide echtgenoten recht hebben op de helft van het totale vermogen. Op het moment dat de eerste van beide echtgenoten overlijdt wordt de erfbelasting berekend over de helft van het totale vermogen. De andere helft is pas belast na het overlijden van de langstlevende.
Sommige echtparen zijn gehuwd onder huwelijkse voorwaarden. Bijvoorbeeld omdat één van beiden ondernemer is. Hierdoor ontstaat vaak een groot verschil in vermogen. Stel dat de meest vermogende van beide echtgenoten als eerste overlijdt. In dit geval wordt de erfbelasting over een hoger bedrag berekend dan wanneer er sprake was geweest van een gemeenschap van goederen.
Dit probleem kan worden voorkomen door een “finaal verrekenbeding bij overlijden” op te nemen in de huwelijkse voorwaarden. Dat is de afspraak om bij overlijden af te rekenen alsof er sprake was van een gemeenschap van goederen. Stel dat de meest vermogende echtgenoot als eerste overlijdt. De langstlevende heeft op grond van het verrekenbeding dan een belastingvrije vordering op de nalatenschap. Hierdoor is de nalatenschap minder waard en gaat de erfbelasting omlaag.
Een gemeenschap van goederen kan alleen ontstaan door het aangaan van een huwelijk of geregistreerd partnerschap. Samenwoners kunnen niet kiezen voor een gemeenschap van goederen. Maar het opnemen van een finaal verrekenbeding in een samenlevingscontract is wel mogelijk. Voor rijke samenwoners met een groot vermogensverschil is dit heel verstandig. Het kan namelijk een hoop erfbelasting besparen.
Erfbelasting besparen als er geen kinderen zijn
Hoewel het finaal verrekenbeding vooral verstandig is voor stellen met kinderen (daarover straks meer) is het ook voor kinderloze stellen aan te raden.
Tineke en Frits wonen al 25 jaar samen. Ze hebben geen kinderen. Tien jaar geleden hebben ze testamenten gemaakt waarin ze elkaar tot enig erfgenaam hebben benoemd. Frits is ondernemer en heeft een behoorlijk vermogen opgebouwd van 5 miljoen euro. Stel dat hij als eerste overlijdt. Tineke erft in dat geval 5 miljoen euro en moet over het grootste gedeelte hiervan 20% erfbelasting betalen. Met een finaal verrekenbeding heeft Tineke een belastingvrije vordering van 2,5 miljoen euro op de nalatenschap van Frits. Hierdoor wordt een half miljoen euro erfbelasting bespaard!
Wonen jullie samen, hebben jullie elkaar tot erfgenaam benoemd en is er een groot verschil in vermogen? Dan kan het slim zijn om een finaal verrekenbeding op te nemen in je samenlevingscontract. Als vuistregel kun je aanhouden dat een verrekenbeding verstandig is als het vermogen van één van beiden groter is dan de partnervrijstelling voor de erfbelasting. In 2025 bedraagt deze vrijstelling € 804.698. Maar, let op! De vrijstelling wordt verlaagd met de waarde van het partnerpensioen. Deze verlaging wordt “pensioenimputatie” genoemd. Hebben jullie elkaar aangemeld voor het partnerpensioen? Hier leg ik uit hoe je in dat geval de hoogte van de partnervrijstelling berekent.
Erfbelasting besparen als er wel kinderen zijn
Sinds de invoering van het nieuwe erfrecht in 2003 geldt er automatisch een langstlevende regeling als je gehuwd bent en kinderen hebt. De regeling is ook van toepassing bij een geregistreerd partnerschap. Voor samenwoners is er geen wettelijke langstlevende regeling. Wonen jullie samen en hebben jullie kinderen? Dan is het belangrijk om een langstlevende testament te maken.
Samenwonende stellen regelen normaal gezien in hun testament dat de volledige erfenis naar de langstlevende gaat. In ruil daarvoor erven de kinderen een geldvordering. Stel bijvoorbeeld dat jullie twee kinderen hebben en dat jullie samen eigenaar zijn van een koopwoning met een overwaarde van € 300.000. Op het moment dat de eerste van jullie beiden overlijdt vererft de helft van de koopwoning. De erfenis is dus € 150.000. De langstlevende en de kinderen hebben ieder recht op één/derde van dit bedrag, ofwel € 50.000. Het huis vererft naar de langstlevende en de beide kinderen erven in ruil daarvoor ieder een geldvordering van € 50.000.
De verkrijging van de langstlevende blijft ruim onder de partnervrijstelling. Maar over de waarde van de geldvordering van de kinderen moet helaas wel erfbelasting worden betaald. De langstlevende moet deze erfbelasting voorschieten.
Stel nu dat de eerste van beiden overlijdt terwijl diegene de enige eigenaar was de woning. De erfenis is dan € 300.000 waard in plaats van € 150.000. De beide kinderen erven ieder een geldvordering van € 100.000 in plaats van € 50.000. Dit betekent dat over een veel groter bedrag erfbelasting is verschuldigd. Dit kun je voorkomen met een finaal verrekenbeding. In dat geval maakt het niet uit wie van beiden als eerste overlijdt. In beide gevallen is de erfenis de helft van het totale vermogen.
Als er kinderen zijn hoef je geen miljoenen te hebben voordat een finaal verrekenbeding interessant wordt. Ook bij een klein vermogensverschil bespaart het al erfbelasting.
Het opnemen van een finaal verrekenbeding leidt niet tot schenkbelasting
Een finaal verrekening kan (als je dat wilt) behalve bij overlijden ook van toepassing zijn bij een relatiebreuk. Het is dus mogelijk om in je samenlevingscontract af te spreken dat de waarde van al het vermogen bij helfte wordt gedeeld als je uit elkaar gaat. Dit betekent bijvoorbeeld dat je over en weer recht hebt op de helft van elkaars spaargeld.
De afspraak om bij een relatiebreuk de waarde van het vermogen te verrekenen is vrij zeldzaam. Stellen die daar voor open staan kiezen namelijk liever voor een huwelijk. In dat geval gaat (sinds 2018) alles wat je tijdens het huwelijk opbouwt automatisch door de helft.
Stel dat je een finaal verrekenbeding opneemt in je samenlevingscontract terwijl er op dat moment een verschil in vermogen is. Deze afspraak kan in theorie als een belastbare schenking worden gezien. Het is namelijk in het voordeel van de minder vermogende partner. Gelukkig hoef je niet te vrezen dat er schenkbelasting verschuldigd is. De Kennisgroep Successiewet heeft recent in dit standpunt bevestigd dat het opnemen van een verplicht wederkerig finaal verrekenbeding niet leidt tot heffing van schenkbelasting.
Erfbelasting besparen als samenwoners
Er zijn nog meer manieren waarop samenwoners erfbelasting kunnen besparen:
- Zorg dat een eventuele overlijdensrisicoverzekering “kruislings” is afgesloten. Hierdoor is de uitkering vrij van erfbelasting.
- Maak een langstlevende testament, zodat de partnervrijstelling benut wordt.
- Neem bij een vermogensverschil een finaal verrekenbeding op in je samenlevingscontract.
- Bespreek met de notaris of een opvullegaat en/of kleinkindlegaat zin heeft bij jullie vermogen.
- Maak een levenstestament met instructies over schenkingen voor het scenario dat je wilsonbekwaam wordt.
Overdrachtsbelasting besparen met een verrekenbeding
Staat jullie koophuis op één naam en zou je dit graag gezamenlijk willen maken? Bijvoorbeeld omdat de ander al heel lang mee betaalt aan de kosten? Of omdat de niet-eigenaar de hypotheek heeft afgelost of een verbouwing heeft betaald? Het overdragen van een aandeel in het huis is een dure kwestie. Naast de overdrachtsbelasting zit je met notariskosten, hypotheekadvies, taxatiekosten, enzovoorts.
In plaats hiervan zou je ook een verrekenbeding in je samenlevingscontract kunnen opnemen. Dit kan een finaal verrekenbeding zijn voor het volledige vermogen. Of een beperkt verrekenbeding voor alleen de overwaarde van het huis. Een voorwaardelijke vordering op je partner geeft minder zekerheid dan een aandeel in de eigendom op je eigen naam. Maar het is wel een stuk goedkoper om te regelen! In paragraaf 8 van dit besluit staat dat het opnemen van een meerwaardeclausule niet leidt tot overdrachtsbelasting.
Voorbeeld finaal verrekenbeding samenwoners bij overlijden
Hieronder staat een voorbeeld van een finaal verrekenbeding dat je kunt laten opnemen in je samenlevingscontract. Iedere notaris werkt met eigen modelteksten. Jouw notaris kan dus een andere tekst gebruiken, maar de inhoud zal vergelijkbaar zijn. Je kunt het finaal verrekenbeding ook opnemen in een aanvulling op je bestaande contract. Dit hoeft niet bij dezelfde notaris. Om kosten te besparen is het slim om meerdere zaken in één keer te regelen. De meeste notarissen geven namelijk een “combi korting” als je meerdere akten in één keer laat maken. Je kunt de aanvulling op je samenlevingscontract bijvoorbeeld combineren met een levenstestament of een update van je testament.
Meer lezen?
- In deze tabel kun je opzoeken of je rijk genoeg bent voor een opvullegaat.
- Dit staat er in een standaard samenlevingscontract.
- Dit staat er in een standaard levenstestament.
- Uitleg over het verschil tussen een samenlevingscontract en een testament.
- 8 onderwerpen om over na te denken als je nog geen samenlevingscontract hebt.