Een bijzonderheid aan de Nederlandse erfbelasting is dat deze voor iedere verkrijger afzonderlijk wordt berekend. Een gevolg hiervan is dat je de hoogte van de erfbelasting kunt beïnvloeden door een ander soort testament te maken. Je kunt bijvoorbeeld de erfenis op een gunstige manier verdelen over de beschikbare vrijstellingen, waardoor de erfbelasting omlaag gaat. In dit blog ontdek je hoe je de erfbelasting moet berekenen bij een vruchtgebruik testament.
Wat is vruchtgebruik?
Vruchtgebruik geeft het recht om goederen die aan een ander toebehoren te gebruiken en daarvan de vruchten te genieten. Tot in de jaren ’80 was het gebruikelijk voor echtparen om een vruchtgebruik testament te maken. Dit hield in dat de langstlevende recht had op het vruchtgebruik van de erfdelen van de kinderen. Het vruchtgebruik gaf de langstlevende bijvoorbeeld het recht om in het huis te blijven wonen en de rente op spaargeld uit te geven.
Sinds de jaren ’80 werd een ander soort langstlevende testament populair. De zogenoemde “ouderlijke boedelverdeling” hield in dat alle goederen aan de langstlevende werden toegedeeld. De kinderen erfden in ruil hiervoor een niet-opeisbare geldvordering. Het gevolg van deze regeling was dat de langstlevende de enige eigenaar werd van de koopwoning. In theorie kon de langstlevende bij deze regeling het volledige vermogen verteren.
In het jaar 2003 is het nieuwe erfrecht ingevoerd. Sindsdien geldt er standaard een langstlevende regeling als je getrouwd bent en kinderen hebt. Op hoofdlijnen werkt de zogenoemde “wettelijke verdeling” hetzelfde als de ouderlijke boedelverdeling. De langstlevende echtgenoot en de kinderen van de overleden echtgenoot zijn samen erfgenaam. Alle goederen worden op grond van de wet toegedeeld aan de langstlevende. De kinderen erven in ruil hiervoor een geldvordering. Deze is in beginsel pas opeisbaar na het overlijden van de langstlevende. In de tussentijd hoeft de langstlevende geen rente of aflossing te betalen.
In dit blog gaan we voor dezelfde situatie twee verschillende berekeningen maken. Eerst bekijken we hoe de wettelijke regeling uitpakt voor de erfbelasting. Daarna bekijken we de fiscale gevolgen van een vruchtgebruik testament.
Waarom zou je nog kiezen voor een vruchtgebruik testament?
De huidige wettelijke langstlevende regeling heeft een hoop voordelen. De langstlevende wordt zeer goed beschermd. Bovendien is de regeling eenvoudig en goedkoop om af te wikkelen. Een voorbeeld hiervan is de tenaamstelling van de woning bij het Kadaster. Dit kun je eenvoudig regelen met een verklaring van erfrecht. Omdat de verdeling van de erfenis in de wet is geregeld hoef je geen kostbare akte van verdeling te laten maken door de notaris.
Voor stellen die samen kinderen hebben is de wettelijke regeling uitstekend. Linksom of rechtsom gaat het vermogen uiteindelijk naar de kinderen. Voor samengestelde gezinnen, met kinderen uit eerdere relaties, is de wettelijke regeling minder geschikt. Neem bijvoorbeeld de situatie dat A en B met elkaar getrouwd zijn. Samen hebben ze geen kinderen, maar beide echtgenoten hebben ieder twee kinderen uit een eerdere relatie. Echtgenoot A heeft kinderen C en D. Echtgenoot B heeft kinderen E en F.
Stel dat echtgenoot A als eerste overlijdt en dat de gemeenschap van goederen € 300.000 waard is. Op grond van de wet zijn er drie erfgenamen: de langstlevende echtgenoot B en de kinderen C en D. De drie erfgenamen hebben ieder recht op € 50.000. Alle bezittingen worden toegedeeld aan B. De kinderen C en D erven ieder een geldvordering van € 50.000. Vervolgens overlijdt de langstlevende echtgenoot B. Op grond van de wet zijn er twee erfgenamen. De kinderen E en F erven € 300.000 aan bezittingen en € 100.000 aan schulden (de vorderingen van C en D). Per saldo erven E en F dus € 100.000 per persoon.
Bij een samengesteld gezin kan de wettelijke regeling dus ongelukkig uitpakken. De volgorde van overlijden heeft grote gevolgen voor de verdeling van het vermogen over de kinderen. Vooral als je niet in gemeenschap van goederen getrouwd bent kan het een goed idee zijn om te kiezen voor een vruchtgebruik testament. Stel dat A en B getrouwd zijn onder huwelijkse voorwaarden en dat A de enige eigenaar is van de koopwoning. Echtgenoot A zou in dit geval de eigen kinderen C en D tot erfgenaam kunnen benoemen en aan echtgenoot B het vruchtgebruik kunnen legateren. Op die manier komt de eigen erfenis toe aan de eigen kinderen, terwijl de langstlevende niet op straat komt te staan. Hij of zij kan namelijk in het huis blijven wonen op grond van het vruchtgebruik.
Voorbeeld berekening waarde vruchtgebruik
Hierna volgen twee berekeningen voor dezelfde situatie, maar met verschillende langstlevende regelingen. Fred en Sophie zijn getrouwd onder huwelijkse voorwaarden. Fred is 72 jaar en heeft twee kinderen uit een eerder huwelijk. Sophie is 68 jaar en heeft geen kinderen maar wel een broer en een zus. Op grond van de huwelijkse voorwaarden is er geen sprake van een gemeenschap van goederen. Fred is eigenaar van een koophuis met een WOZ-waarde van € 450.000. De woning is vrij van hypotheek. Voor de eenvoud gaan we er van uit dat er geen ander vermogen is. De erfenis van Fred is dus € 450.000 waard.
Fred vraagt zich af of hij een testament moet maken. Op dit moment heeft hij nog geen testament. Op grond van de wet heeft hij daarom drie erfgenamen. Zijn echtgenote en de beide kinderen zijn ieder erfgenaam voor één/derde. Aangezien het vermogen van Fred € 450.000 waard is, heeft iedere erfgenaam recht op € 150.000. Op grond van de wet zou de woning bij overlijden van Fred naar Sophie gaan. In ruil hiervoor houdt zij een schuld aan de kinderen ter grootte van hun erfdeel. Sophie erft dus € 450.000 aan vermogen en houdt een schuld aan de kinderen van € 300.000. Per saldo erft zij € 150.000. De kinderen erven ieder een geldvordering van € 150.000 per persoon.
Stel dat Sophie vervolgens overlijdt. De woning vererft in dat geval naar de broer en zus van Sophie. Zij kunnen de woning verkopen en vervolgens de geldvordering van de kinderen van Fred uitbetalen. De rest van de verkoopopbrengst is voor de broer en zus van Sophie. Dit is niet wat Fred wil en daarom overweegt hij een vruchtgebruik testament.
In zijn testament kan Fred er voor kiezen om zijn kinderen tot enige erfgenamen te benoemen. In dat geval erven beide kinderen ieder de helft van de eigendom van de woning. Aan Sophie wordt het vruchtgebruik gelegateerd. Dit betekent dat zij in het huis kan blijven wonen zo lang zij wil. Als Sophie overlijdt eindigt het vruchtgebruik en kunnen de kinderen de woning verkopen. De volledige verkoopopbrengst komt toe aan de kinderen van Fred.
Nu gaan we kijken hoe deze beide varianten uitpakken voor de erfbelasting
Erfbelasting scenario 1: Fred maakt geen testament
Zonder testament worden alle bezittingen dus toegedeeld aan Sophie en erven de kinderen een geldvordering. Voor de erfbelasting is van belang dat de vordering wordt “afgewaardeerd” voordat je de belasting berekent. De reden voor deze afwaardering is de niet-opeisbaarheid en renteloosheid van de geldvordering. Simpel gezegd is een euro die je pas over tien of twintig jaar krijgt op dit moment geen volle euro waard. Zonder testament geldt voor de afwaardering de volgende leeftijdstabel.
| leeftijd langstlevende op dag van overlijden: | afwaardering: |
| tot 20 jaar | 96% |
| 20 tot 30 jaar | 90% |
| 30 tot 40 jaar | 84% |
| 40 tot 50 jaar | 78% |
| 50 tot 55 jaar | 72% |
| 55 tot 60 jaar | 66% |
| 60 tot 65 jaar | 60% |
| 65 tot 70 jaar | 48% |
| 70 tot 75 jaar | 42% |
| 75 tot 80 jaar | 30% |
| 80 tot 85 jaar | 24% |
| 85 tot 90 jaar | 18% |
| 90 jaar of ouder | 12% |
Veel mensen denken ten onrechte dat de afwaardering betekent dat de geldvordering omlaag gaat. Dat is beslist niet het geval. De kinderen hebben nog steeds hetzelfde bedrag tegoed van de langstlevende. Het enige verschil is dat de erfbelasting over een lager bedrag wordt berekend.
Sophie is 68 jaar. Dit betekent dat de afwaardering 48% bedraagt. Een geldvordering van € 150.000 heeft dus een fiscale waarde van € 78.000. De lagere fiscale waarde geldt ook voor de schuld van de langstlevende aan de kinderen. Sophie erft dus € 450.000 aan vermogen met in ruil daarvoor een schuld aan de kinderen die een fiscale waarde heeft van € 156.000. Haar erfdeel heeft per saldo dus een fiscale waarde van € 294.000.
waardering erfdelen:
| verkrijger | erfdeel | herwaardering | fiscale waarde |
|---|---|---|---|
| Partner | € 150.000 | € +144.000 | € 294.000 |
| Kind 1 | € 150.000 | € -72.000 | € 78.000 |
| Kind 2 | € 150.000 | € -72.000 | € 78.000 |
| Totaal | € 450.000 | € 0 | € 450.000 |
Na de herwaardering van de erfdelen komt de vrijstelling nog in mindering. Een kind heeft in 2026 recht op een vrijstelling van € 26.230. Een langstlevende partner heeft in 2026 recht op een vrijstelling die oploopt tot maximaal € 828.035. Veel mensen zijn bekend met de grote vrijstelling voor de langstlevende partner. Minder bekend is dat deze vrijstelling een variabel bedrag is. De waarde van het nabestaandenpensioen komt namelijk in mindering op de vrijstelling. Het nabestaandenpensioen zelf is niet belast met erfbelasting, maar de vrijstelling gaat dus wel omlaag als je een nabestaandenpensioen erft.
De minimale vrijstelling (bij een zeer hoog nabestaandenpensioen) bedraagt € 213.195 in 2026. De fiscale waarde van Sophie haar erfdeel is hoger is dan de minimale vrijstelling. Daarom is het van belang om de exacte vrijstelling te berekenen. Hier lees je hoe je dat doet. Voor de eenvoud ga ik er hierna van uit dat Sophie geen nabestaandenpension erft en dus recht heeft op de maximale vrijstelling.
bereking belaste bedragen:
| verkrijger | fiscale waarde | vrijstelling | belast bedrag |
|---|---|---|---|
| Partner | € 294.000 | maximaal € 828.035 | € 0 |
| Kind 1 | € 78.000 | € 26.230 | € 51.770 |
| Kind 2 | € 78.000 | € 26.230 | € 51.770 |
Sophie betaalt over haar eigen fiscale verkrijging dus geen erfbelasting. De fiscale verkrijging van de kinderen is hoger dan hun vrijstelling. Per kind moet over een bedrag van € 51.770 dus wel erfbelasting worden betaald. Boven de vrijstelling gelden er voor partners en kinderen twee tariefschijven. In 2026 geldt tot een bedrag van € 158.669 een tarief van 10%. Over het meerdere is de erfbelasting 20%. Het hogere tarief geldt alleen over het meerdere. Stel dat een kind in 2026 een geldvordering erft met een fiscale waarde van € 200.000. Dan is hiervan € 26.230 vrijgesteld, € 158.669 belast met 10% en € 15.101 belast met 20%.
In het geval van Fred en Sophie valt het bedrag van € 51.770 in de 10%. Dit betekent dat er per kind € 5.177 erfbelasting verschuldigd is. Voor twee kinderen samen is in totaal € 10.354 verschuldigd. Van Sophie wordt verwacht dat zij dit bedrag voorschiet uit de nalatenschap. Vervolgens komt het bedrag in mindering op de geldvordering van de kinderen. Na de betaling van de erfbelasting heeft ieder kind dus nog een geldvordering van € 144.823 (€ 150.000 minus € 5.177).
Nu gaan we bekijken hoe de erfbelasting uitpakt als Fred een vruchtgebruik testament laat opstellen.
Erfbelasting scenario 2: Fred maakt een vruchtgebruik testament
We gaan er nog steeds van uit dat Fred een erfenis nalaat van € 450.000. In zijn testament benoemt hij de beide kinderen tot zijn enige erfgenamen. Ieder kind is voor de helft erfgenaam en erft dus € 225.000 aan vermogen. Fred laat aan Sophie het vruchtgebruik na van zijn volledige nalatenschap. Dit betekent dat de kinderen eigenaar worden van de woning maar dat Sophie recht heeft op het vruchtgebruik. De kinderen kunnen Sophie dus niet op straat zetten. Sophie moet uiteraard de kosten van het huis betalen (onderhoud, verzekeringen, belastingen) maar zij betaalt geen huur, rente of andere vergoedingen aan de kinderen.
Sophie heeft in dit geval geen erfdeel, maar zij heeft wel een fiscale verkrijging voor de erfbelasting. De waarde van het vruchtgebruik legaat bereken je met behulp van dezelfde leeftijdstabel die we eerder hebben gebruikt. Ook de erfdelen van de kinderen worden afgewaardeerd. Nu gaat het niet om de fiscale waarde van hun geldvordering maar om de fiscale waarde van hun “bloot eigendom”.
| leeftijd langstlevende op dag van overlijden: | waarde vruchtgebruik voor de erfbelasting |
| tot 20 jaar | 96% |
| 20 tot 30 jaar | 90% |
| 30 tot 40 jaar | 84% |
| 40 tot 50 jaar | 78% |
| 50 tot 55 jaar | 72% |
| 55 tot 60 jaar | 66% |
| 60 tot 65 jaar | 60% |
| 65 tot 70 jaar | 48% |
| 70 tot 75 jaar | 42% |
| 75 tot 80 jaar | 30% |
| 80 tot 85 jaar | 24% |
| 85 tot 90 jaar | 18% |
| 90 jaar of ouder | 12% |
Dit betekent het volgende voor de waarde van de verkrijgingen:
| verkrijger | erfdeel | herwaardering | fiscale waarde |
|---|---|---|---|
| Partner | € 0 | € 216.000 (legaat vruchtgebruik) | € 216.000 (vruchtgebruik 48%) |
| Kind 1 | € 225.000 | € -108.000 | € 117.000 (bloot eigendom 52%) |
| Kind 2 | € 225.000 | € -108.000 | € 117.000 (bloot eigendom 52%) |
| Totaal | € 450.000 | € 0 | € 450.000 |
Bij een vruchtgebruik testament hebben de verkrijgingen dus een andere waarde, maar de vrijstellingen en tarieven zijn hetzelfde.
| verkrijger | fiscale waarde | vrijstelling | belast bedrag |
|---|---|---|---|
| Partner | € 216.000 | maximaal € 828.035 | € 0 |
| Kind 1 | € 117.000 | € 26.230 | € 90.770 |
| Kind 2 | € 117.000 | € 26.230 | € 90.770 |
Per kind is € 9.077 erfbelasting verschuldigd. Voor beide kinderen samen is de erfbelasting € 18.154. De erfbelasting is bij een vruchtgebruik testament dus hoger dan bij de standaard wettelijke regeling. Het is belangrijk om je te realiseren dat de hogere erfbelasting niet het gevolg is van het vruchtgebruik maar van de grotere erfdelen voor de kinderen.
Er hangt dus een prijskaartje aan het beoogde voordeel dat de volledige erfenis uiteindelijk naar de eigen kinderen gaat. Laat daarom altijd de hoogte van de erfbelasting berekenen voordat je een handtekening zet onder een vruchtgebruik testament. Stel dat Fred kiest voor een vruchtgebruik testament en dat Sophie de woning moet verkopen om de erfbelasting te kunnen betalen. Dit zal niet de bedoeling zijn. Fred moet dus een andere manier bedenken waarop de erfbelasting kan worden betaald.
Wie betaalt de erfbelasting bij een vruchtgebruik?
De erfbelasting is officieel een schuld van de nalatenschap die betaald moet worden voordat het vruchtgebruik wordt gevestigd. In de praktijk is er in het testament altijd een executeur benoemd. De executeur dient een aangifte erfbelasting in voor alle “verkrijgers” van de nalatenschap. Vervolgens legt de belastingdienst een aanslag op en zorgt de executeur er voor dat deze aanslag betaald wordt uit de nalatenschap.
Meer lezen?
- Aandachtspunten bij een vruchtgebruik op een huis.
- Je kunt ook een eenvoudig vruchtgebruik legateren dat alleen een woonrecht geeft.
- Een ander alternatief voor de wettelijke regeling is het tweetrapstestament.
- Heb je kinderen uit een eerdere relatie? Besteed in dat geval aandacht aan de wilsrechten!